Hạ thân nhiệt ở người cao tuổi và trẻ nhỏ mùa rét: nhận biết và sơ cứu

Hạ thân nhiệt là khi thân nhiệt giảm dưới 35 °C, hay gặp ở người cao tuổi, trẻ nhỏ trong đợt rét đậm. Dấu hiệu sớm là run, da lạnh, nói chậm, lú lẫn. Cần đưa người bệnh vào chỗ ấm, thay đồ ướt, ủ ấm phần thân, cho uống nước ấm nếu tỉnh và gọi cấp cứu khi nặng.

Mỗi đợt gió mùa đông bắc tràn về, miền Bắc và vùng núi có thể rét đậm, rét hại kéo dài nhiều ngày. Người cao tuổi sống một mình, trẻ sơ sinh, người có bệnh nền là những đối tượng dễ bị hạ thân nhiệt ngay trong nhà mà gia đình không nhận ra. Bài viết giúp bạn nhận biết sớm, sơ cứu đúng và phòng tránh cho cả nhà.

Hạ thân nhiệt là gì?

Hạ thân nhiệt là tình trạng nhiệt độ trung tâm của cơ thể giảm xuống dưới 35 °C, khi cơ thể mất nhiệt nhanh hơn khả năng tự sinh nhiệt. Thân nhiệt thấp làm chậm hoạt động của tim, não và các cơ quan, có thể gây loạn nhịp tim, hôn mê, tử vong nếu không xử trí kịp.

Theo tổng quan trên tạp chí New England Journal of Medicine của Brown và cộng sự, hạ thân nhiệt được chia theo mức nhiệt độ trung tâm:

Mức độ	Thân nhiệt	Biểu hiện thường gặp
Nhẹ	32–35 °C	Run, da lạnh, nhợt, nói lắp, vụng về
Vừa	28–32 °C	Ngừng run, lơ mơ, lú lẫn, mạch chậm
Nặng	Dưới 28 °C	Hôn mê, thở rất chậm, có thể ngừng tim

Một điểm cần nhớ: khi người bệnh ngừng run mà vẫn lạnh, đó không phải dấu hiệu đỡ, mà là hạ thân nhiệt đang nặng lên.

Vì sao người cao tuổi và trẻ nhỏ dễ bị hạ thân nhiệt?

Người cao tuổi dễ bị hạ thân nhiệt vì cảm nhận lạnh kém, ít cơ và mỡ, phản xạ run yếu, hay dùng thuốc ảnh hưởng điều nhiệt và có bệnh mạn tính. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có diện tích da lớn so với cân nặng, lớp mỡ mỏng, nên mất nhiệt rất nhanh.

Ở người cao tuổi, hạ thân nhiệt thường diễn ra từ từ trong nhà, nhất là khi sống một mình, nhà lạnh, ăn uống kém. Các yếu tố làm tăng nguy cơ gồm suy giáp, tiểu đường, đột quỵ, sa sút trí tuệ, Parkinson, uống rượu và một số thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống loạn thần. Bài tổng quan cập nhật năm 2021 của Paal và cộng sự nhấn mạnh hạ thân nhiệt trong nhà ở người già là dạng hay bị bỏ sót.

Ở trẻ sơ sinh, đặc biệt trẻ sinh non, nhẹ cân, chỉ cần tắm lâu trong phòng lạnh hay để trẻ ở chỗ có gió lùa cũng có thể làm thân nhiệt hạ. Trẻ hạ thân nhiệt thường không run rõ như người lớn mà bú kém, ít cử động, da lạnh, đỏ ửng hoặc tím.

Dấu hiệu nhận biết hạ thân nhiệt sớm là gì?

Dấu hiệu sớm của hạ thân nhiệt là run nhiều, da lạnh, nhợt, tay chân tê cứng, nói chậm hoặc nói lắp, đi đứng loạng choạng, mệt mỏi, buồn ngủ, lú lẫn nhẹ. Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện thay đổi hành vi, nói lẫn, nên gia đình hay nhầm với mệt do tuổi già.

• Người lớn, người cao tuổi: run, da lạnh khi sờ vùng bụng, lưng; nói lẫn, vụng về; thở chậm; mạch chậm.
• Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ: bú kém, li bì, khóc yếu, da lạnh, đỏ ửng bất thường hoặc tím tái.
• Dấu hiệu nặng: ngừng run dù vẫn lạnh, lơ mơ, khó đánh thức, thở rất chậm, mạch khó bắt.

Nhiệt kế đo ở nách hoặc tai có thể cho kết quả thấp nhưng không chính xác với thân nhiệt trung tâm. Dù vậy, nếu nhiệt kế thông thường báo dưới 35 °C kèm các dấu hiệu trên, cần coi là hạ thân nhiệt và xử trí ngay.

Sơ cứu hạ thân nhiệt tại nhà thế nào?

Sơ cứu hạ thân nhiệt là đưa người bệnh vào nơi ấm, kín gió, nhẹ nhàng thay quần áo ướt, ủ chăn khô, ưu tiên làm ấm phần thân và đầu cổ. Nếu người bệnh tỉnh và nuốt được, cho uống nước ấm có đường. Gọi 115 khi người bệnh lơ mơ, ngừng run hoặc thở bất thường.

1. Đưa vào chỗ ấm: tránh gió lùa, nền lạnh; đặt lên chăn hoặc đệm.
2. Di chuyển nhẹ nhàng: người hạ thân nhiệt nặng dễ bị rối loạn nhịp tim khi bị lay mạnh, xoa bóp mạnh.
3. Thay đồ ướt: lau khô, mặc đồ khô, đội mũ, quấn chăn.
4. Làm ấm từ thân: có thể đặt túi chườm ấm quấn khăn ở nách, ngực, bẹn; tiếp xúc da kề da với trẻ nhỏ.
5. Uống ấm: chỉ khi tỉnh táo, nuốt tốt; không cho uống rượu bia.
6. Theo dõi: nhịp thở, mức tỉnh; nếu ngừng thở, gọi cấp cứu và ép tim theo hướng dẫn.

Hướng dẫn của Hội Y học hoang dã năm 2019 khuyên không ngâm người hạ thân nhiệt nặng vào nước nóng và không chà xát tay chân, vì có thể làm máu lạnh từ ngoại vi dồn về tim đột ngột.

Những sai lầm nào cần tránh khi sơ cứu?

Những sai lầm hay gặp khi sơ cứu hạ thân nhiệt là cho uống rượu để làm ấm, chà xát mạnh chân tay, hơ lửa, dùng túi chườm quá nóng, ngâm nước nóng, và để người bệnh tự đi lại. Những việc này có thể gây bỏng, rối loạn nhịp tim và làm tình trạng nặng hơn.

• Rượu: làm giãn mạch ngoại vi, mất nhiệt nhanh hơn dù có cảm giác ấm.
• Hơ lửa, than: dễ bỏng ở người giảm cảm giác; đốt than trong phòng kín còn gây ngộ độc khí CO.
• Chà xát mạnh: có thể tổn thương da và gây loạn nhịp tim.
• Chủ quan khi đã tỉnh: người cao tuổi cần được khám vì có thể có bệnh nền gây hạ thân nhiệt.

Làm sao phòng hạ thân nhiệt cho người già và trẻ nhỏ?

Phòng hạ thân nhiệt bằng cách giữ nhiệt độ trong nhà ổn định, mặc nhiều lớp áo mỏng, đội mũ, đi tất, ăn đủ bữa nóng, uống nước ấm, vận động nhẹ. Thăm hỏi người cao tuổi sống một mình trong những ngày rét đậm. Với trẻ sơ sinh, tắm nhanh trong phòng kín gió và ủ ấm ngay.

• Giữ phòng ngủ ấm, kín gió nhưng vẫn thông thoáng; dùng máy sưởi điện an toàn, không đốt than trong phòng kín.
• Mặc nhiều lớp, ưu tiên giữ ấm đầu, cổ, ngực, bàn tay, bàn chân.
• Ăn đủ bữa, uống đủ nước; người già ăn kém cần được người thân hỗ trợ.
• Không ra ngoài sáng sớm, tối muộn khi trời rét hại nếu không cần thiết.
• Người có bệnh mạn tính tiếp tục dùng thuốc đều theo đơn, hỏi bác sĩ về thuốc có ảnh hưởng điều nhiệt.

Mùa lạnh cũng là lúc bệnh hô hấp tăng. Một số mẹo bảo vệ đường thở trong thời tiết nồm ẩm và lạnh có trong bài mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm, còn tình trạng nghẹt mũi khi trời lạnh được giải thích ở bài trời lạnh bị nghẹt mũi.

Cần chuẩn bị gì trong nhà cho mùa rét?

Gia đình có người già, trẻ nhỏ nên chuẩn bị nhiệt kế, chăn ấm, túi chườm, máy sưởi điện có rơ le ngắt an toàn, quần áo giữ nhiệt, mũ len, tất, đồ ăn dễ nấu và số điện thoại cấp cứu. Tủ thuốc gia đình cũng cần được kiểm tra trước mùa lạnh.

Những thuốc và vật dụng cơ bản trong tủ thuốc mùa lạnh được tổng hợp trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh cần có gì. Với trẻ nhỏ hay ốm vặt mùa lạnh, việc nâng cao sức khỏe đường hô hấp trên cũng quan trọng, xem bài tăng đề kháng mũi họng cho bé.

Khi nào nên đi khám?

Cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến viện ngay khi người bệnh lơ mơ, lú lẫn, ngừng run dù vẫn lạnh, thở chậm, mạch chậm hoặc bất tỉnh. Trẻ sơ sinh lạnh, bú kém, li bì cũng cần đi viện ngay. Người cao tuổi đã ấm lại vẫn nên khám để tìm nguyên nhân.

• Thân nhiệt dưới 35 °C không tăng sau khi ủ ấm.
• Da tím tái, tay chân lạnh, cứng.
• Có vết bỏng lạnh, phồng rộp ở ngón tay chân, tai, mũi.
• Người bệnh có tiểu đường, bệnh tim, đột quỵ, sa sút trí tuệ.

Câu hỏi thường gặp

Hạ thân nhiệt có thể xảy ra trong nhà không?

Có. Người cao tuổi sống một mình trong nhà lạnh, ăn uống kém, hoặc bị ngã nằm lâu trên nền lạnh có thể hạ thân nhiệt dù không ra ngoài trời.

Uống rượu gừng có giúp chống rét không?

Rượu tạo cảm giác ấm nhưng làm mất nhiệt nhanh hơn và che lấp dấu hiệu lạnh. Nước gừng ấm không cồn là lựa chọn an toàn hơn.

Trẻ sơ sinh mặc bao nhiêu lớp là đủ?

Nguyên tắc chung là trẻ mặc nhiều hơn người lớn một lớp, đội mũ, đi tất. Sờ gáy hoặc lưng trẻ thấy ấm, không vã mồ hôi là vừa.

Phụ nữ mang thai có cần chú ý gì?

Phụ nữ mang thai nên giữ ấm, tránh rét đột ngột, không đốt than sưởi trong phòng kín và hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc cảm cúm.

Tài liệu tham khảo

1. Brown DJ, Brugger H, Boyd J, Paal P. Accidental hypothermia. N Engl J Med. 2012;367(20):1930–1938. PMID: 23150960.
2. Paal P, Pasquier M, Darocha T, et al. Accidental hypothermia: 2021 update. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(1). PMID: 35010760.
3. Dow J, Giesbrecht GG, Danzl DF, et al. Wilderness Medical Society clinical practice guidelines for the out-of-hospital evaluation and treatment of accidental hypothermia: 2019 update. Wilderness Environ Med. 2019;30(4S):S47–S69. PMID: 31740369.
4. NHS. Hypothermia. nhs.uk (truy cập 03/11/2026).

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm
• Nguyên nhân trời lạnh bị nghẹt mũi và cách trị nhanh khỏi
• 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé hiệu quả

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 09/11/2026