Hen phế quản khi trời lạnh: giữ cơn hen trong tầm kiểm soát

Hen phế quản khi trời lạnh dễ trở nặng vì không khí lạnh khô kích thích đường thở và mùa lạnh cũng là mùa virus hô hấp lưu hành. Giữ cơn hen trong tầm kiểm soát dựa vào ba việc: dùng đều thuốc dự phòng theo đơn, hít đúng kỹ thuật và có sẵn kế hoạch xử trí cơn hen.

Cứ mỗi đợt gió mùa đông bắc tràn về, phòng khám lại đón nhiều người bệnh hen: người già khò khè về đêm, đứa trẻ ho dai dẳng sau một trận cảm, người trẻ thấy tức ngực khi chạy bộ buổi sáng. Bài viết này dựa trên báo cáo GINA, hướng dẫn của NHS và các nghiên cứu đã công bố, giúp người bệnh và gia đình hiểu vì sao hen hay trở nặng vào mùa lạnh và cần chuẩn bị những gì.

Vì sao hen phế quản khi trời lạnh dễ trở nặng?

Có hai nhóm nguyên nhân chính. Thứ nhất, hít không khí lạnh và khô làm niêm mạc phế quản mất nhiệt, mất nước, kích hoạt co thắt ở người có đường thở nhạy cảm. Thứ hai, mùa lạnh là mùa cảm lạnh, cúm và các virus hô hấp khác, vốn là thủ phạm hàng đầu gây cơn hen cấp.

Tổng quan của D’Amato và cộng sự (Clin Transl Allergy, 2018) mô tả khi hít khí lạnh, đường thở phải làm ấm và làm ẩm không khí, dẫn đến khô bề mặt niêm mạc, giải phóng chất trung gian gây viêm và co thắt cơ trơn. Người bệnh hen, nhất là khi gắng sức ngoài trời lạnh, dễ bị ho, khò khè, tức ngực.

Về virus, nghiên cứu cộng đồng kinh điển của Johnston và cộng sự trên BMJ (1995) theo dõi trẻ 9–11 tuổi bị hen và phát hiện virus trong khoảng 80–85% đợt trở nặng, phổ biến nhất là rhinovirus, tác nhân gây cảm lạnh thông thường. Ngoài ra, mùa lạnh còn đi kèm những yếu tố khác:

• Đóng kín cửa, ở trong nhà nhiều hơn, tiếp xúc nhiều hơn với mạt bụi nhà, lông thú nuôi.
• Đun bếp than, đốt củi, đốt nhang trong phòng kín; khói thuốc lá.
• Nồm ẩm cuối đông làm nấm mốc phát triển trên tường, chăn đệm.
• Ô nhiễm không khí thường tăng vào các tháng mùa khô, lạnh ở nhiều đô thị.

Dấu hiệu nào cho thấy hen đang mất kiểm soát?

Theo GINA, hen được xem là chưa kiểm soát tốt khi trong 4 tuần gần nhất có triệu chứng ban ngày hơn hai lần mỗi tuần, thức giấc ban đêm vì hen, cần dùng thuốc cắt cơn hơn hai lần mỗi tuần hoặc bị hạn chế hoạt động. Có một dấu hiệu trở lên là nên đi khám lại.

Bốn câu hỏi tự kiểm tra nhanh trong 4 tuần qua:

1. Có lúc nào ban ngày bị khò khè, tức ngực, khó thở hơn hai lần mỗi tuần không?
2. Có đêm nào thức giấc vì ho hay khó thở không?
3. Có phải dùng thuốc cắt cơn (thường là bình xịt salbutamol) hơn hai lần mỗi tuần không?
4. Có phải bỏ dở công việc, tập luyện hay sinh hoạt vì hen không?

Không có câu “có” nào: hen đang được kiểm soát. Một hoặc hai câu “có”: kiểm soát một phần. Ba hoặc bốn câu “có”: hen chưa kiểm soát. Với người lớn, mua thêm bình salbutamol thường xuyên trong mùa lạnh cũng là tín hiệu cảnh báo mà nhiều người bỏ qua.

Thuốc dự phòng hen có nên tự ngưng khi đỡ?

Không nên. Thuốc dự phòng, thường là corticoid dạng hít, làm giảm tình trạng viêm âm thầm trong phế quản. Hết triệu chứng là nhờ thuốc đang tác dụng, không có nghĩa bệnh đã hết. Tự ngưng thuốc ngay trước mùa lạnh là một trong những lý do hay gặp khiến cơn hen bùng lên.

Báo cáo GINA những năm gần đây khuyến cáo người lớn và thanh thiếu niên bị hen không nên chỉ dùng mỗi thuốc cắt cơn tác dụng ngắn mà không có corticoid hít. Lý do là dùng thuốc cắt cơn đơn độc làm giảm triệu chứng tạm thời nhưng không giảm viêm, và việc lạm dụng nó liên quan đến nguy cơ cơn hen nặng.

Thử nghiệm SYGMA 2 của Bateman và cộng sự (NEJM, 2018) trên người hen nhẹ cho thấy dùng budesonide–formoterol khi có triệu chứng không kém dùng budesonide duy trì hằng ngày về tỷ lệ cơn hen nặng, với tổng liều corticoid thấp hơn. Đây là một trong các căn cứ để GINA đưa phác đồ này vào khuyến cáo.

Điều quan trọng với người bệnh: phác đồ nào phù hợp phụ thuộc vào mức độ hen, tuổi và tiền sử của từng người. Mọi thay đổi về loại thuốc, liều hay cách dùng cần được bác sĩ quyết định, không tự đổi theo người quen.

Hít thuốc thế nào cho đúng kỹ thuật?

Nhiều người dùng đúng thuốc nhưng hít sai cách, khiến phần lớn thuốc đọng ở miệng họng thay vì vào phổi. Với bình xịt định liều, nên dùng kèm buồng đệm, nhất là ở trẻ em và người cao tuổi. Hãy nhờ bác sĩ, dược sĩ xem lại kỹ thuật hít mỗi lần tái khám.

Các bước cơ bản với bình xịt định liều có buồng đệm:

1. Lắc bình, tháo nắp, gắn bình vào buồng đệm.
2. Thở ra nhẹ nhàng, ngậm kín đầu buồng đệm (trẻ nhỏ dùng loại có mặt nạ úp kín mũi miệng).
3. Ấn một nhát, hít vào chậm và sâu, nín thở khoảng 10 giây; hoặc thở bình thường 4–6 nhịp với trẻ nhỏ.
4. Mỗi nhát xịt cách nhau khoảng 30–60 giây.
5. Sau khi hít corticoid, súc miệng và nhổ đi để giảm nguy cơ nấm miệng, khàn tiếng.

Tổng quan Cochrane của Cates và cộng sự (2006) cho thấy trong cơn hen cấp, xịt thuốc giãn phế quản qua buồng đệm cho kết quả tương đương máy khí dung ở cả trẻ em và người lớn. Vì vậy, nhà có người bệnh hen nên có buồng đệm thay vì nghĩ rằng chỉ máy xông mới đủ mạnh.

Giữ ấm và phòng nhiễm virus cho người bệnh hen ra sao?

Mục tiêu là giảm hai yếu tố khởi phát lớn nhất của mùa lạnh: luồng khí lạnh khô và virus hô hấp. Những việc đơn giản như che mũi miệng khi ra ngoài, khởi động kỹ trước tập luyện, tiêm vắc xin cúm hằng năm và rửa tay thường xuyên đều có ích.

• Ra ngoài trời lạnh: quàng khăn hoặc đeo khẩu trang che mũi miệng để không khí được làm ấm trước khi vào phổi; thở bằng mũi.
• Tập luyện: khởi động 10–15 phút; nếu bác sĩ đã hướng dẫn, dùng thuốc trước khi gắng sức.
• Trong nhà: giữ phòng ấm vừa phải, thông gió mỗi ngày; không đốt than, củi, nhang trong phòng kín; không hút thuốc.
• Chăn ga gối: giặt hằng tuần bằng nước nóng khoảng 60°C để giảm mạt bụi; phơi khô, xử lý nấm mốc khi nồm ẩm.
• Vắc xin: GINA khuyến cáo người bệnh hen tiêm vắc xin cúm hằng năm. Tổng quan Cochrane của Cates (2013) ghi nhận vắc xin cúm bất hoạt không làm tăng cơn hen ngay sau tiêm, dù bằng chứng về giảm cơn hen còn hạn chế.
• Cảm lạnh: khi bắt đầu sổ mũi, đau họng, theo dõi kỹ triệu chứng hen và làm theo kế hoạch hành động đã thống nhất với bác sĩ.

Mùa nồm ẩm là giai đoạn nấm mốc phát triển mạnh, xem thêm những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm. Nhiều người hen kèm viêm mũi dị ứng; kiểm soát tốt mũi giúp kiểm soát hen tốt hơn, tham khảo bài viêm mũi dị ứng: nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị.

Kế hoạch hành động hen gồm những gì?

Đó là một tờ hướng dẫn cá nhân do bác sĩ lập cùng người bệnh, ghi rõ thuốc dùng hằng ngày, dấu hiệu hen đang xấu đi, cách tăng thuốc tạm thời và khi nào phải đi cấp cứu. NHS và GINA đều khuyến cáo mọi người bệnh hen nên có kế hoạch này và để ở nơi dễ thấy.

Một kế hoạch thường chia thành ba vùng:

Vùng	Biểu hiện	Việc cần làm
Xanh – ổn định	Không hoặc ít triệu chứng, ngủ ngon, sinh hoạt bình thường	Dùng thuốc dự phòng đều như đơn
Vàng – đang xấu đi	Ho, khò khè nhiều hơn, thức giấc ban đêm, cần thuốc cắt cơn thường hơn	Làm theo hướng dẫn tăng thuốc đã ghi; liên hệ bác sĩ trong 24–48 giờ
Đỏ – cấp cứu	Khó thở nhiều, nói không thành câu, thuốc cắt cơn không đỡ hoặc đỡ dưới 4 giờ	Dùng thuốc cắt cơn theo hướng dẫn và gọi 115 ngay

Với trẻ em, nên gửi một bản kế hoạch cho cô giáo ở trường. Người lớn tuổi sống một mình nên để bản kế hoạch cạnh điện thoại và báo cho người thân biết cách xử trí. Nếu có máy đo lưu lượng đỉnh, ghi chỉ số mỗi sáng giúp phát hiện sớm hen xấu đi trước khi có triệu chứng rõ.

Khi nào nên đi khám hoặc gọi cấp cứu?

Đi khám sớm khi hen chưa kiểm soát theo bốn câu hỏi ở trên, khi phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn thường lệ, hoặc sau một đợt cảm mà ho, khò khè không đỡ. Gọi 115 ngay khi khó thở nặng, nói không thành câu, môi tím hoặc thuốc cắt cơn không có tác dụng.

Dấu hiệu cơn hen nặng, cần cấp cứu:

• Khó thở nhiều đến mức không nói hết câu, không ăn uống được; trẻ nhỏ không bú được.
• Thở nhanh, rút lõm lồng ngực, phải ngồi chồm về trước để thở.
• Môi, móng tay tím tái; lơ mơ, lẫn lộn.
• Thuốc cắt cơn không đỡ, hoặc phải dùng lại trong chưa đầy 4 giờ.
• Lưu lượng đỉnh dưới 50% chỉ số cao nhất của bản thân.

Người từng phải nằm viện, thở máy vì hen, người đang dùng corticoid uống, phụ nữ mang thai bị hen và người cao tuổi có bệnh tim phổi kèm theo nên đi khám sớm hơn, không chờ đến khi cơn hen nặng. Cũng cần khám nếu khó thở kèm sốt cao, đau ngực hay đờm màu bất thường, vì có thể là viêm phổi.

Câu hỏi thường gặp

Uống nước ấm, xông lá có thay được thuốc hen không?

Không. Nước ấm giúp dễ chịu cổ họng và giữ đủ nước, nhưng không làm giảm viêm hay giãn phế quản. Xông lá nóng còn có thể gây bỏng và kích thích đường thở. Thuốc dự phòng và thuốc cắt cơn theo đơn vẫn là nền tảng.

Dùng corticoid hít lâu dài có hại không?

Ở liều thấp đến trung bình, corticoid hít được xem là an toàn khi dùng lâu dài và lợi ích lớn hơn nguy cơ. Tác dụng phụ hay gặp là khàn tiếng, nấm miệng, giảm được bằng buồng đệm và súc miệng sau hít. Bác sĩ sẽ điều chỉnh về liều thấp nhất vẫn kiểm soát được hen.

Người bệnh hen có nên tập thể dục vào mùa đông?

Có, vận động đều đặn tốt cho người bệnh hen. Nên khởi động kỹ, che mũi miệng khi tập ngoài trời lạnh, hoặc chọn tập trong nhà vào ngày rất lạnh. Nếu hay khó thở khi gắng sức, hãy hỏi bác sĩ về việc dùng thuốc trước khi tập.

Bị cảm lạnh có cần tăng thuốc hen không?

Không tự ý tăng. Hãy làm theo kế hoạch hành động hen đã thống nhất với bác sĩ; nếu chưa có kế hoạch, nên liên hệ bác sĩ khi triệu chứng hen tăng lên trong đợt cảm.

Tài liệu tham khảo

1. Global Initiative for Asthma (GINA). Global Strategy for Asthma Management and Prevention. ginasthma.org (truy cập 03/11/2026).
2. NHS. Asthma. nhs.uk (truy cập 03/11/2026).
3. D’Amato M, Molino A, Calabrese G, et al. The impact of cold on the respiratory tract and its consequences to respiratory health. Clin Transl Allergy. 2018;8:20. PMID: 29997887.
4. Johnston SL, Pattemore PK, Sanderson G, et al. Community study of role of viral infections in exacerbations of asthma in 9–11 year old children. BMJ. 1995;310(6989):1225–1229. PMID: 7767192.
5. Bateman ED, Reddel HK, O’Byrne PM, et al. As-needed budesonide–formoterol versus maintenance budesonide in mild asthma. N Engl J Med. 2018;378(20):1877–1887. PMID: 29768147.
6. Cates CJ, Welsh EJ, Rowe BH. Holding chambers (spacers) versus nebulisers for beta-agonist treatment of acute asthma. Cochrane Database Syst Rev. 2006;(2):CD000052. PMID: 16625527.
7. Cates CJ, Rowe BH. Vaccines for preventing influenza in people with asthma. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(2):CD000364. PMID: 23450529.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Nguyên nhân trời lạnh bị nghẹt mũi và cách trị nhanh khỏi
• Cách nhận biết các dấu hiệu viêm xoang mũi dị ứng
• TOP 5 loại thuốc xịt nghẹt mũi cho người lớn hiệu quả tốt và an toàn

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 06/11/2026