Ngộ độc khí CO khi sưởi ấm mùa đông: nhận biết và xử trí

Ngộ độc khí CO khi sưởi ấm mùa đông xảy ra khi đốt than, củi, gas hay chạy máy phát điện trong phòng kín. Khí CO không màu, không mùi, gây đau đầu, chóng mặt, buồn nôn rồi lơ mơ. Nghi ngờ thì đưa mọi người ra chỗ thoáng khí ngay và gọi 115.

Mỗi mùa rét, báo chí lại đưa tin những gia đình bị ngộ độc vì đốt than sưởi trong phòng ngủ đóng kín cửa. Điều đáng buồn là phần lớn các ca này có thể phòng được. Bài viết giúp bạn hiểu khí CO nguy hiểm thế nào, nhận biết sớm ra sao, xử trí ban đầu và cách sưởi ấm an toàn cho cả nhà.

Khí CO là gì và vì sao nguy hiểm?

CO (cacbon monoxit) là khí sinh ra khi nhiên liệu chứa cacbon cháy không hoàn toàn, như than, củi, gas, xăng, dầu. Khí này không màu, không mùi, không gây kích ứng, nên người trong phòng không hề nhận ra. Khi hít vào, CO chiếm chỗ oxy trong máu và làm các cơ quan thiếu oxy.

CO gắn vào hemoglobin, chất vận chuyển oxy trong hồng cầu, mạnh hơn oxy khoảng 200–250 lần, tạo thành carboxyhemoglobin. Máu vì thế chở được ít oxy hơn, và phần oxy còn lại cũng khó nhả ra cho mô. Não và tim, hai cơ quan cần nhiều oxy nhất, chịu ảnh hưởng sớm và nặng nhất.

Ngoài ra, theo tổng quan của Rose và cộng sự (Am J Respir Crit Care Med, 2017), CO còn gây độc trực tiếp lên ty thể và gây phản ứng viêm ở mô thần kinh. Điều này giải thích vì sao có người tỉnh lại sau ngộ độc nhưng vài tuần sau mới xuất hiện giảm trí nhớ, thay đổi tính tình hay rối loạn vận động.

Ngộ độc hay xảy ra vào ban đêm, khi cả nhà ngủ say trong phòng đóng kín. Khi buồn ngủ và mệt, người ta dễ nghĩ mình chỉ cần ngủ thêm, trong khi thực ra đang thiếu oxy dần. Vì thế CO thường được gọi là “kẻ giết người thầm lặng”.

Những nguồn khí CO thường gặp trong nhà?

Nguồn hay gặp vào mùa lạnh là bếp than, than tổ ong, lò củi mang vào phòng kín để sưởi. Ngoài ra còn có máy phát điện chạy trong nhà, bình nóng lạnh gas trong nhà tắm kín, bếp gas không có hút mùi, xe máy hay ô tô nổ máy trong gara đóng cửa.

• Than, củi: lượng CO sinh ra lớn nhất khi than cháy âm ỉ, đúng lúc người ta đóng cửa đi ngủ.
• Máy phát điện: khi mất điện mùa mưa bão, đặt máy trong nhà, gần cửa sổ hoặc trong gara đều nguy hiểm.
• Thiết bị dùng gas: bình nóng lạnh gas, lò sưởi gas cần ống thải ra ngoài và được kiểm tra định kỳ.
• Xe nổ máy: để xe nổ máy cho ấm trong gara hoặc nhà để xe kín.
• Khói nhang, đốt vàng mã trong phòng kín: lượng ít hơn nhưng cũng góp phần, kèm theo nhiều chất kích ứng hô hấp khác.

Lò sưởi dầu, máy sưởi điện không đốt nhiên liệu nên không tạo ra CO, nhưng vẫn có nguy cơ cháy và làm khô không khí. Bài Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm có thêm gợi ý về giữ không khí trong nhà sạch và thông thoáng.

Dấu hiệu ngộ độc khí CO là gì?

Dấu hiệu sớm của ngộ độc CO giống cảm cúm hoặc mệt mỏi thông thường: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt, khó tập trung. Điểm gợi ý quan trọng là nhiều người cùng phòng có triệu chứng giống nhau, đỡ hơn khi ra ngoài trời và nặng lại khi quay vào phòng.

Mức độ	Biểu hiện thường gặp
Nhẹ	Đau đầu âm ỉ, chóng mặt, buồn nôn, mệt mỏi, khó tập trung
Trung bình	Đau đầu dữ dội, nôn, nhìn mờ, lú lẫn, thở nhanh, tim đập nhanh, đau ngực
Nặng	Ngất, co giật, hôn mê, loạn nhịp tim, ngừng thở

Hình ảnh “da đỏ như anh đào” thường được nhắc trong sách vở nhưng ít gặp ở người còn sống, nên không thể chờ dấu hiệu này. Máy đo oxy kẹp ngón tay ở nhà cũng có thể cho kết quả bình thường giả, vì máy không phân biệt được hemoglobin gắn oxy với hemoglobin gắn CO. Chẩn đoán cần xét nghiệm khí máu tại bệnh viện.

Thú cưng trong nhà lả đi, nôn hay bỏ ăn cùng lúc với người cũng là một tín hiệu cảnh báo. Nếu cả nhà đau đầu mỗi sáng thức dậy sau những đêm đốt than hoặc dùng bình nóng lạnh gas, hãy nghĩ đến CO.

Ai dễ bị ngộ độc CO nặng?

Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim, bệnh phổi mạn tính và người thiếu máu dễ bị ảnh hưởng nặng hơn ở cùng một nồng độ CO. Người say rượu hoặc dùng thuốc ngủ thường không tỉnh dậy được khi bắt đầu có triệu chứng, nên nguy cơ tử vong cao hơn.

Thai nhi đặc biệt nhạy cảm. Hemoglobin của thai gắn CO chặt hơn và thải CO chậm hơn hemoglobin của mẹ, nên thai có thể bị thiếu oxy nặng ngay cả khi mẹ chỉ có triệu chứng nhẹ. Vì vậy, phụ nữ mang thai bị phơi nhiễm CO cần được khám ngay, kể cả khi đã thấy đỡ.

Với người có bệnh tim, thiếu oxy do CO có thể gây đau thắt ngực, loạn nhịp hoặc nhồi máu cơ tim. Người cao tuổi lại hay bị nhầm triệu chứng với tuổi tác, mệt mỏi hay huyết áp, dễ bỏ sót. Trẻ nhỏ thở nhanh hơn người lớn nên hít vào nhiều CO hơn trong cùng thời gian.

Cần làm gì ngay khi nghi ngộ độc CO?

Việc đầu tiên là đưa tất cả mọi người, kể cả thú cưng, ra khỏi khu vực nghi có CO, đến nơi thoáng khí, rồi gọi cấp cứu 115. Mở cửa ra vào và cửa sổ nếu làm được nhanh, tắt nguồn đốt nếu an toàn. Không quay lại phòng để lấy đồ khi chưa thông khí hoàn toàn.

1. Ra ngoài ngay: người cứu cũng có thể bị ngộ độc, nên không ở lâu trong phòng; nín thở khi vào kéo người ra nếu buộc phải làm.
2. Gọi 115: mô tả rõ nghi ngộ độc khí từ bếp than, máy phát điện hay thiết bị gas, số người bị ảnh hưởng, có người mang thai hay không.
3. Theo dõi nạn nhân: người tỉnh để ngồi nghỉ, nới lỏng quần áo, giữ ấm; người bất tỉnh còn thở thì đặt nằm nghiêng an toàn.
4. Hồi sức tim phổi: nếu nạn nhân không thở hoặc thở ngáp, ép tim theo hướng dẫn của tổng đài 115 cho đến khi nhân viên y tế đến.
5. Không tự điều trị tại nhà: không cho uống rượu, nước chanh, sữa hay các “mẹo giải độc”; người đã tỉnh vẫn cần đến viện để được thở oxy và xét nghiệm.

Không nên bật lửa, quẹt diêm hay bật tắt công tắc điện trong phòng nếu nghi có rò rỉ gas, vì nguy cơ cháy nổ. Khi đã đưa người ra ngoài, hãy để lực lượng chuyên trách kiểm tra lại thiết bị trước khi dùng tiếp.

Ngộ độc CO được điều trị thế nào ở bệnh viện?

Điều trị chính là cho thở oxy nồng độ cao càng sớm càng tốt, giúp đẩy CO ra khỏi hemoglobin nhanh hơn nhiều so với thở khí trời. Bác sĩ sẽ đo nồng độ carboxyhemoglobin, theo dõi tim, thần kinh và tùy mức độ nặng, cân nhắc liệu pháp oxy cao áp.

Thử nghiệm của Weaver và cộng sự (NEJM, 2002) trên 152 bệnh nhân cho thấy ba lần điều trị oxy cao áp trong 24 giờ làm giảm tỷ lệ di chứng nhận thức sau sáu tuần, từ 46% xuống 25%. Tuy nhiên, tổng quan Cochrane năm 2011 nhận định kết quả các thử nghiệm còn chưa thống nhất, và chỉ định oxy cao áp vẫn được cân nhắc theo từng ca.

Hướng dẫn của Hampson và cộng sự (2012) nhấn mạnh việc theo dõi các di chứng thần kinh muộn, có thể xuất hiện từ vài ngày đến vài tuần sau, như giảm trí nhớ, khó tập trung, trầm cảm, rối loạn vận động. Người đã từng ngộ độc CO nên tái khám theo hẹn và báo ngay nếu có thay đổi bất thường về trí nhớ hay hành vi.

Sưởi ấm thế nào cho an toàn?

Nguyên tắc quan trọng nhất: không đốt than, củi, không chạy máy phát điện hay động cơ trong phòng kín, kể cả khi hé cửa. Ưu tiên giữ ấm bằng quần áo nhiều lớp, chăn, túi chườm, máy sưởi điện có tính năng tự ngắt, và luôn để phòng ngủ có lối thông khí.

• Giữ ấm cơ thể trước: mặc nhiều lớp, đội mũ, đi tất, đắp chăn đủ ấm thường hiệu quả hơn sưởi cả căn phòng.
• Dùng máy sưởi điện đúng cách: chọn loại có ngắt khi đổ và quá nhiệt, đặt xa chăn màn, không để chạy suốt đêm sát người già, trẻ nhỏ.
• Thiết bị dùng gas: lắp đặt và kiểm tra bởi thợ có chuyên môn; bình nóng lạnh gas cần ống thải ra ngoài trời.
• Máy phát điện: đặt ngoài trời, cách xa cửa ra vào, cửa sổ và lỗ thông gió.
• Lắp thiết bị báo khí CO: đặt gần phòng ngủ và nơi có thiết bị đốt nhiên liệu, thay pin theo hướng dẫn.

Với trẻ nhỏ, sưởi quá nóng và quấn quá kín cũng không tốt, dễ gây mất nước, rôm sảy. Mùa lạnh còn là lúc các bệnh hô hấp tăng, gia đình nên chuẩn bị sẵn thuốc cơ bản theo bài Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào.

Khi nào nên đi khám?

Bất kỳ ai nghi đã hít khí CO đều nên được khám, kể cả khi triệu chứng nhẹ và đã đỡ sau khi ra ngoài trời. Đặc biệt cần đến viện ngay với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh tim phổi, hoặc người từng bất tỉnh dù chỉ trong thời gian ngắn.

• Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn xuất hiện ở nhiều người cùng nhà.
• Lú lẫn, nói khó, yếu tay chân, nhìn mờ.
• Đau ngực, khó thở, tim đập nhanh hoặc không đều.
• Ngất, co giật hoặc hôn mê: gọi 115 ngay.
• Vài ngày đến vài tuần sau ngộ độc có giảm trí nhớ, thay đổi tính tình, đi lại khó khăn.

Câu hỏi thường gặp

Hé cửa khi đốt than trong phòng có an toàn không?

Không đủ an toàn. Một khe cửa nhỏ không bảo đảm thải hết CO, nhất là khi than cháy âm ỉ suốt đêm. Không nên mang bếp than vào phòng ngủ dưới bất kỳ hình thức nào.

Ngửi thấy mùi khói có phải là đang bị ngộ độc CO?

Không hẳn. Bản thân CO không có mùi; mùi khói đến từ các chất khác. Vì vậy không ngửi thấy gì cũng không có nghĩa là an toàn.

Uống sữa hay nước chanh có giúp giải độc CO không?

Không. CO chỉ được đào thải qua đường thở, và oxy là biện pháp điều trị chính. Hãy đưa nạn nhân ra chỗ thoáng và gọi 115 thay vì dùng mẹo dân gian.

Đã tỉnh lại sau ngộ độc CO có cần tái khám không?

Có. Di chứng thần kinh có thể xuất hiện muộn sau vài tuần. Người bệnh nên tái khám theo hẹn và báo bác sĩ khi có giảm trí nhớ, thay đổi tâm trạng hay vận động.

Tài liệu tham khảo

1. Rose JJ, Wang L, Xu Q, et al. Carbon monoxide poisoning: pathogenesis, management, and future directions of therapy. Am J Respir Crit Care Med. 2017;195(5):596–606. PMID: 27753502.
2. Hampson NB, Piantadosi CA, Thom SR, Weaver LK. Practice recommendations in the diagnosis, management, and prevention of carbon monoxide poisoning. Am J Respir Crit Care Med. 2012;186(11):1095–1101. PMID: 23087025.
3. Weaver LK, Hopkins RO, Chan KJ, et al. Hyperbaric oxygen for acute carbon monoxide poisoning. N Engl J Med. 2002;347(14):1057–1067. PMID: 12362006.
4. Buckley NA, Juurlink DN, Isbister G, Bennett MH, Lavonas EJ. Hyperbaric oxygen for carbon monoxide poisoning. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(4):CD002041. PMID: 21491385.
5. NHS. Carbon monoxide poisoning. nhs.uk (truy cập 03/11/2026).
6. WHO. WHO guidelines for indoor air quality: selected pollutants. 2010.

Đọc tiếp

• Nguyên nhân trời lạnh bị nghẹt mũi và cách trị nhanh khỏi
• Ho kéo dài ở trẻ: khi nào không còn là cảm lạnh
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm
• 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé hiệu quả

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 07/11/2026