Cứ mỗi đợt gió mùa đông bắc tràn về, nhiều gia đình lại thấy máy đo huyết áp của ông bà “nhảy số” cao hơn hẳn, dù vẫn uống thuốc đều. Có người hoảng hốt tự uống thêm một viên, có người lại cho rằng máy hỏng. Bài viết này giải thích vì sao lạnh làm huyết áp tăng, mức tăng là bao nhiêu theo các nghiên cứu lớn, và những việc người cao tuổi cùng gia đình nên làm trong mùa lạnh.

Vì sao huyết áp tăng khi trời lạnh?

Khi da cảm nhận lạnh, hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt để giữ nhiệt cho cơ thể. Các mạch máu nhỏ ở da và tay chân co lại, sức cản mạch máu tăng, tim phải bơm mạnh hơn, nên huyết áp tăng lên. Đây là phản xạ sinh lý bình thường, không phải dấu hiệu máy đo sai.

Ngoài phản xạ co mạch, mùa lạnh còn kéo theo nhiều thay đổi lối sống góp phần làm huyết áp tăng: ít vận động ngoài trời, ăn nhiều món mặn, nhiều mỡ hơn, uống ít nước, ngủ kém và dễ nhiễm các bệnh hô hấp. Ở người đã có xơ vữa động mạch, thành mạch kém đàn hồi nên khả năng “bù trừ” khi mạch co lại cũng kém hơn.

Đồng thuận của Hội Tăng huyết áp châu Âu (ESH) năm 2020 khẳng định sự dao động huyết áp theo mùa là hiện tượng toàn cầu: huyết áp thấp hơn khi trời nóng và cao hơn khi trời lạnh, ở cả nam và nữ, mọi nhóm tuổi, người có huyết áp bình thường cũng như người đang điều trị tăng huyết áp.

Huyết áp mùa lạnh tăng bao nhiêu?

Theo nghiên cứu China Kadoorie Biobank của Lewington và cộng sự (2012) trên 506.673 người trưởng thành, huyết áp tâm thu mùa đông cao hơn mùa hè trung bình 10 mmHg. Khi nhiệt độ ngoài trời trên 5°C, cứ lạnh hơn 10°C thì huyết áp tâm thu cao hơn 5,7 mmHg.

Cùng nghiên cứu ghi nhận mức chênh lệch ở nông thôn lớn hơn thành thị (12 so với 8 mmHg), mối liên quan mạnh hơn ở người lớn tuổi và người gầy. Một chi tiết rất đáng chú ý cho gia đình Việt: ở những người có hệ thống sưởi trung tâm trong nhà, mối liên quan giữa nhiệt độ thấp và huyết áp gần như không còn. Nói cách khác, nhiệt độ trong nhà quan trọng không kém nhiệt độ ngoài trời.

Với người đã có bệnh tim mạch, nghiên cứu của Yang và cộng sự (2015) cho thấy huyết áp tâm thu trung bình mùa đông là 145 mmHg, so với 136 mmHg mùa hè. Mỗi 10 mmHg huyết áp tâm thu cao hơn đi kèm nguy cơ tử vong tim mạch tăng 21%.

Vì sao người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng hơn?

Người cao tuổi thường có động mạch cứng hơn, khả năng điều hòa thân nhiệt kém hơn và nhiều người đã có bệnh tim mạch, đái tháo đường hay bệnh thận. Vì vậy, cùng một đợt rét, huyết áp của họ tăng nhiều hơn và hậu quả cũng nặng hơn so với người trẻ.

Nghiên cứu Bhaskaran và cộng sự (BMJ, 2010) tại Anh và xứ Wales phân tích 84.010 ca nhập viện vì nhồi máu cơ tim. Mỗi khi nhiệt độ trung bình ngày giảm 1°C, nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng 2,0% cộng dồn trong 28 ngày sau đó, mạnh nhất vào khoảng 2–14 ngày. Người 75–84 tuổi và người đã có bệnh mạch vành chịu ảnh hưởng của lạnh rõ hơn các nhóm khác.

Điều này giải thích vì sao biến cố tim mạch không chỉ xảy ra ngay hôm trời rét mà có thể tới sau đó vài ngày. NHS xếp người từ 65 tuổi trở lên và người có bệnh tim, bệnh phổi mạn tính vào nhóm nguy cơ cao khi thời tiết lạnh, cần được người thân hỏi han, kiểm tra thường xuyên hơn.

Đo huyết áp tại nhà mùa lạnh thế nào cho đúng?

Đo trong phòng ấm, yên tĩnh, ngồi nghỉ ít nhất 5 phút, tay đặt ngang tim trên mặt bàn. Mỗi lần đo 2 lần cách nhau ít nhất 1 phút, đo buổi sáng và buổi tối, ghi lại kết quả. Không đo ngay sau khi vừa đi ngoài trời lạnh vào, vừa uống cà phê hay hút thuốc.

Hướng dẫn NICE NG136 khuyến cáo môi trường đo cần thư thái, nhiệt độ dễ chịu, người đo ngồi yên, cánh tay duỗi ra và được đỡ, dùng cỡ băng quấn phù hợp với bắp tay. Khi đo tại nhà để đánh giá, nên đo 2 lần mỗi buổi, sáng và tối, liên tục ít nhất 4 ngày, tốt hơn là 7 ngày.

• Mục tiêu huyết áp đo tại nhà theo NICE: dưới 135/85 mmHg với người dưới 80 tuổi, dưới 145/85 mmHg với người từ 80 tuổi, trừ khi bác sĩ đặt mục tiêu khác.
• Kiểm tra hạ huyết áp tư thế ở người từ 80 tuổi hoặc hay chóng mặt khi đứng dậy: đo khi nằm hoặc ngồi, rồi đo lại sau khi đứng ít nhất 1 phút.
• Ghi sổ: ngày giờ, chỉ số, nhịp tim, triệu chứng nếu có, và mang theo khi tái khám.

Một sổ ghi chép đều đặn trong 1–2 tuần có giá trị hơn nhiều so với một lần đo cao bất thường. Đó cũng là cơ sở để bác sĩ phân biệt huyết áp tăng do mùa với các nguyên nhân khác.

Có nên tự tăng liều thuốc huyết áp khi trời lạnh?

Không nên. Đồng thuận ESH 2020 khuyến cáo thay đổi huyết áp theo mùa cần được xác nhận bằng nhiều lần đo, ưu tiên đo tại nhà hoặc đo 24 giờ, và phải loại trừ nguyên nhân khác trước khi bác sĩ điều chỉnh thuốc. Tự ý tăng liều dễ gây tụt huyết áp, chóng mặt, té ngã.

Đồng thuận này cũng nhắc chiều ngược lại: khi trời ấm lên, huyết áp có thể hạ quá mức ở người đang dùng thuốc. Huyết áp tâm thu dưới 110 mmHg là lúc cần cân nhắc giảm liều, kể cả khi không có triệu chứng. Vì vậy, liều thuốc “mùa đông” nếu có cũng cần được bác sĩ xem lại khi sang xuân hè.

Một điểm dược sĩ hay gặp trong mùa lạnh là thuốc cảm, thuốc thông mũi. NHS khuyên người bị tăng huyết áp nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thuốc thông mũi chứa pseudoephedrine, phenylephrine, kể cả dạng xịt mũi. Đọc thêm về các loại thuốc xịt nghẹt mũi cho người lớn và tủ thuốc gia đình mùa lạnh để chọn thuốc phù hợp.

Giữ ấm thế nào để bảo vệ tim mạch?

NHS khuyên giữ phòng khách và phòng ngủ ấm ít nhất 18°C, mặc nhiều lớp áo mỏng thay vì một áo dày, đội mũ, quàng khăn, đi tất khi ra ngoài, ăn uống đồ ấm đều bữa và duy trì vận động nhẹ trong nhà. Đóng cửa sổ phòng ngủ vào ban đêm.

• Giữ ấm ngay khi thức dậy: mặc áo ấm trước khi ra khỏi chăn, tránh đi thẳng từ giường ấm ra nhà vệ sinh lạnh.
• Tắm nước ấm trong phòng kín gió, không tắm quá khuya; lau khô và mặc ấm ngay sau tắm.
• Sưởi an toàn: không đốt than, củi trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí CO; đặt máy sưởi xa chăn màn.
• Vận động nhẹ trong nhà khi trời quá rét, tránh tập thể dục ngoài trời lúc sáng sớm.
• Ăn nhạt hơn: hạn chế dưa, cà muối, nước chấm mặn vốn hay dùng nhiều trong mùa lạnh.

Kết quả của Lewington cho thấy nhà được sưởi ấm gần như xóa mối liên quan giữa trời lạnh và huyết áp. Không phải gia đình nào cũng có sưởi trung tâm, nhưng giữ cho phòng ngủ của ông bà đủ ấm là việc trong tầm tay. Người cao tuổi cũng cần được bảo vệ đường hô hấp mùa lạnh, xem thêm mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm.

Mẹo dân gian mùa lạnh nên hiểu thế nào?

Nhiều mẹo giữ ấm truyền thống như ngâm chân nước gừng, uống trà gừng, xoa dầu nóng có thể giúp người già dễ chịu. Tuy vậy, không mẹo nào thay được thuốc huyết áp đã được kê, và một số thói quen như uống rượu cho ấm người có thể gây hại.

• Uống rượu “cho ấm”: rượu làm giãn mạch ngoài da nên tạo cảm giác ấm, nhưng làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. NHS khuyên không uống rượu để giữ ấm và không cho người bị hạ thân nhiệt uống rượu.
• Ngâm chân nước gừng ấm: giúp ấm người, dễ ngủ; cần thử nhiệt độ nước bằng tay hoặc nhiệt kế, nhất là người đái tháo đường có thể giảm cảm giác ở bàn chân, dễ bỏng.
• Cạo gió, xoa dầu: chưa có bằng chứng làm hạ huyết áp; nếu kèm đau đầu dữ dội, yếu tay chân, nói khó thì cần đi viện ngay thay vì cạo gió.

Với người bị nhiễm lạnh, NHS khuyên làm ấm từ từ bằng chăn, đồ uống ấm, không ngâm nước nóng, không xoa bóp mạnh tay chân. Thân nhiệt dưới 35°C là hạ thân nhiệt, cần cấp cứu.

Khi nào nên đi khám ngay?

Gọi 115 ngay khi có dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, kể cả khi triệu chứng tự hết. Đau ngực, khó thở, lú lẫn mới xuất hiện kèm huyết áp rất cao cũng là cấp cứu. Không tự lái xe đến viện.

NICE NG136 khuyến cáo chuyển khám chuyên khoa ngay trong ngày khi huyết áp đo tại cơ sở y tế từ 180/120 mmHg trở lên kèm lú lẫn mới xuất hiện, đau ngực, dấu hiệu suy tim hoặc tổn thương đáy mắt. Ngoài các tình huống cấp cứu, nên đi khám sớm khi:

• Huyết áp đo tại nhà nhiều ngày liền cao hơn mục tiêu bác sĩ đặt ra.
• Đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, hồi hộp xuất hiện thường xuyên hơn.
• Chóng mặt khi đứng dậy, té ngã, nhất là khi trời ấm lên trở lại.
• Phù chân, khó thở khi nằm, tiểu ít.

Câu hỏi thường gặp

Huyết áp tăng khi trời lạnh có tự về khi trời ấm không?

Thường có. Huyết áp dao động theo mùa và giảm khi trời ấm lên. Vì vậy, nếu bác sĩ đã tăng liều trong mùa lạnh, người bệnh cần được đánh giá lại khi sang xuân hè để tránh tụt huyết áp, đặc biệt khi huyết áp tâm thu xuống dưới 110 mmHg.

Người huyết áp bình thường có bị tăng khi trời lạnh không?

Có. Đồng thuận ESH 2020 ghi nhận dao động huyết áp theo mùa xảy ra ở cả người có huyết áp bình thường. Mức tăng thường không lớn, nhưng người có huyết áp ở ngưỡng cao có thể vượt ngưỡng chẩn đoán trong mùa lạnh, nên cần đo lại nhiều lần trước khi kết luận.

Uống rượu có giúp ấm người và hạ huyết áp không?

Không. Rượu làm giãn mạch ngoài da, tạo cảm giác ấm tạm thời nhưng khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. NICE khuyên người tăng huyết áp uống nhiều rượu nên giảm lượng uống vì việc này giúp hạ huyết áp.

Tài liệu tham khảo

1. Stergiou GS, Palatini P, Modesti PA, và cs. Seasonal variation in blood pressure: evidence, consensus and recommendations for clinical practice. Consensus statement by the European Society of Hypertension Working Group on Blood Pressure Monitoring and Cardiovascular Variability. J Hypertens. 2020;38(7):1235–1243. PMID: 31990898.
2. Lewington S, Li L, Sherliker P, và cs. Seasonal variation in blood pressure and its relationship with outdoor temperature in 10 diverse regions of China: the China Kadoorie Biobank. J Hypertens. 2012;30(7):1383–1391. PMID: 22688260.
3. Yang L, Li L, Lewington S, và cs. Outdoor temperature, blood pressure, and cardiovascular disease mortality among 23 000 individuals with diagnosed cardiovascular diseases from China. Eur Heart J. 2015;36(19):1178–1185. PMID: 25690792.
4. Bhaskaran K, Hajat S, Haines A, và cs. Short term effects of temperature on risk of myocardial infarction in England and Wales. BMJ. 2010;341:c3823. PMID: 20699305.
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Hypertension in adults: diagnosis and management (NG136). 2019, cập nhật 2026.
6. NHS. Keep warm, keep well (Winter health); Stroke – Symptoms; Hypothermia; Decongestants.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm
• Nguyên nhân trời lạnh bị nghẹt mũi và cách trị nhanh khỏi
• TOP 5 loại thuốc xịt nghẹt mũi cho người lớn hiệu quả tốt và an toàn

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 05/11/2026

Chia sẻ0

Tweet

Chia sẻ

Mỗi mùa lạnh, nhiều gia đình kể lại cùng một câu chuyện: bà chỉ “hơi mệt, ăn kém” vài ngày, không sốt, ho rất ít, đến khi lơ mơ mới đưa đi viện thì đã viêm phổi nặng. Bài viết này giải thích vì sao viêm phổi ở người lớn tuổi dễ bị bỏ sót, cách người nhà nhận ra sớm, chăm sóc khi điều trị tại nhà và cách phòng bệnh bằng tiêm chủng.

Viêm phổi ở người cao tuổi khác người trẻ thế nào?

Viêm phổi là tình trạng viêm ở các phế nang, túi khí nhỏ trong phổi, thường do vi khuẩn hoặc virus. Ở người cao tuổi, bệnh hay khởi phát âm thầm. Theo NHS (Anh), lú lẫn là triệu chứng thường gặp ở người lớn tuổi bị viêm phổi, trong khi sốt và ho có thể không rõ.

Một nghiên cứu kinh điển năm 1997 của Metlay và cộng sự trên 1.812 bệnh nhân viêm phổi cộng đồng cho thấy tuổi càng cao, người bệnh càng ít kể các triệu chứng quen thuộc: 17 trên 18 triệu chứng được khảo sát giảm dần theo tuổi. Bài tổng quan của Janssens và Krause (2004) cũng ghi nhận ở người rất cao tuổi, té ngã và lú lẫn là biểu hiện thường gặp, còn các triệu chứng kinh điển hay vắng mặt.

Vì sao viêm phổi ở người lớn tuổi dễ bị bỏ sót?

Khi già đi, hệ miễn dịch phản ứng yếu hơn nên cơ thể ít tạo ra sốt và các dấu hiệu viêm rõ rệt. Phản xạ ho cũng kém, người bệnh khạc đờm khó. Thêm vào đó, các bệnh nền như suy tim, đái tháo đường, sa sút trí tuệ dễ che lấp triệu chứng mới.

Có ba lý do khiến gia đình và cả nhân viên y tế dễ bỏ sót bệnh:

• Triệu chứng không điển hình: mệt, bỏ ăn, ngủ nhiều hơn dễ bị coi là “tuổi già”.
• Khó kể bệnh: người có sa sút trí tuệ, sau tai biến hay sống một mình ít khi tự nói mình khó thở.
• Bệnh nền “đánh lạc hướng”: đường huyết dao động, suy tim nặng lên có thể là hậu quả của nhiễm trùng phổi.

Lời khuyên thực tế là: khi một người cao tuổi đột nhiên thay đổi so với ngày thường, gia đình nên coi đó là tín hiệu bệnh, đo nhịp thở, nhiệt độ và cho đi khám, thay vì chờ sốt hay ho rõ mới đi.

Vì sao mùa lạnh dễ mắc viêm phổi hơn?

Mùa lạnh là mùa của cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV) và COVID-19. NHS liệt kê các virus này là nguyên nhân gây viêm phổi. Nhiễm virus làm tổn thương lớp niêm mạc đường thở, tạo điều kiện cho vi khuẩn như phế cầu xâm nhập và gây viêm phổi sau cúm.

Người cao tuổi còn hay ở trong phòng kín khi trời lạnh, tiếp xúc gần với con cháu đang ốm. Không khí lạnh, khô dễ làm khô mũi họng, kích thích đường thở. Những yếu tố này cộng lại khiến số ca viêm phổi thường tăng vào mùa đông xuân. Bài mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm có thêm gợi ý cho giai đoạn chuyển mùa.

Ngoài ra, NHS cũng nêu viêm phổi hít, xảy ra khi thức ăn, nước uống hay dịch dạ dày đi vào phổi. Nguy cơ này cao ở người nuốt khó sau tai biến mạch máu não, người mắc Parkinson hoặc sa sút trí tuệ.

Người nhà nên theo dõi những dấu hiệu nào?

Gia đình nên chú ý bốn nhóm thay đổi: tri giác (lú lẫn, lơ mơ), hô hấp (thở nhanh, hụt hơi), ăn uống (bỏ ăn, uống ít) và vận động (yếu đi, té ngã). Đếm nhịp thở khi nghỉ là việc đơn giản mà rất có ích để báo cho bác sĩ.

• Đếm nhịp thở: khi người bệnh ngồi nghỉ, đếm số lần ngực nhô lên trong đủ 1 phút. Hướng dẫn NICE dùng mốc từ 30 lần/phút là một tiêu chí nặng.
• Đo nhiệt độ: sốt nhẹ hay thậm chí thân nhiệt thấp đều đáng chú ý ở người già.
• Đo SpO2 nếu có máy: ghi lại con số, không tự diễn giải thay bác sĩ.
• Quan sát tri giác: hỏi ngày tháng, tên người thân; nói lẫn mới xuất hiện là dấu hiệu quan trọng.
• Theo dõi ăn uống, đi tiểu: uống ít, tiểu ít gợi ý mất nước.

Người nhà không cần chẩn đoán, chỉ cần nhận ra sự thay đổi và mô tả lại cho bác sĩ thật cụ thể: bắt đầu từ khi nào, kèm những gì, đã dùng thuốc gì.

Bác sĩ đánh giá mức độ nặng ra sao?

Ở tuyến ban đầu, NICE dùng thang điểm CRB65 để quyết định người bệnh viêm phổi nên điều trị tại nhà hay vào viện. Thang gồm bốn tiêu chí, mỗi tiêu chí một điểm. Chỉ riêng tuổi từ 65 đã có 1 điểm, nên người cao tuổi thường được theo dõi chặt hơn.

Theo NICE, điểm 0 tương ứng nguy cơ tử vong trong 30 ngày dưới 1%, điểm 1–2 khoảng 1–10%, điểm 3–4 trên 10%. NICE khuyên cân nhắc chuyển viện khi điểm từ 2 trở lên. Thang điểm chỉ là công cụ hỗ trợ; bác sĩ còn xét bệnh nền, khả năng ăn uống và người chăm sóc ở nhà.

Chăm sóc người cao tuổi bị viêm phổi tại nhà thế nào?

Khi bác sĩ cho điều trị tại nhà, việc quan trọng là uống thuốc đúng và đủ, uống đủ nước, nghỉ ngơi và theo dõi sát. NHS cho biết người bệnh thường cải thiện dần trong 2–4 tuần; nếu sau 2–3 ngày dùng kháng sinh không đỡ, cần liên hệ lại bác sĩ.

• Kháng sinh: uống đủ liệu trình theo đơn, kể cả khi đã thấy đỡ. Không tự mua kháng sinh, không dùng lại thuốc cũ.
• Thuốc ho: NHS khuyên không dùng thuốc giảm ho, vì ho giúp tống đờm ra ngoài.
• Nước và dinh dưỡng: chia nhỏ bữa, ưu tiên cháo, súp mềm. Với người nuốt khó, cho ngồi thẳng khi ăn và sau ăn.
• Hạ sốt, giảm đau ngực: paracetamol theo hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ.
• Thuốc lá: không hút thuốc, không để người khác hút trong nhà.
• Vận động nhẹ: ngồi dậy, đi lại trong nhà khi đỡ mệt; nằm lâu dễ ứ đọng đờm.

Mẹo dân gian như xông hơi, uống nước gừng, chanh mật ong có thể giúp dễ chịu cổ họng, nhưng không thay được kháng sinh khi bác sĩ đã chỉ định. Với người già, xông hơi nóng cần cẩn thận vì nguy cơ bỏng và mệt.

Tiêm vắc xin nào giúp phòng viêm phổi?

Tiêm chủng là cách phòng viêm phổi có bằng chứng rõ ràng. NHS khuyên người từ 65 tuổi tiêm vắc xin phế cầu, tiêm cúm hằng năm, và tiêm RSV, COVID-19 theo đối tượng. CDC (Mỹ) từ năm 2024 hạ tuổi khuyến cáo tiêm phế cầu xuống cho mọi người lớn từ 50 tuổi.

• Vắc xin phế cầu: phòng phế cầu, vi khuẩn thường gặp gây viêm phổi cộng đồng.
• Vắc xin cúm: tiêm mỗi năm, nên tiêm trước mùa cúm.
• Vắc xin RSV: NHS khuyến cáo cho người từ 75 tuổi và một số người 65–74 tuổi có nguy cơ.
• Vắc xin COVID-19: theo lịch nhắc của cơ quan y tế.

Lịch tiêm cụ thể tại Việt Nam có thể khác các nước. Gia đình nên hỏi bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng về loại vắc xin phù hợp với tuổi và bệnh nền của ông bà. Rửa tay, đeo khẩu trang khi con cháu đang ốm cũng giúp giảm lây nhiễm.

Khi nào nên đi khám ngay?

Hãy đưa người cao tuổi đi khám sớm khi ho kéo dài, khạc đờm màu, đau ngực, hụt hơi, hoặc có thay đổi đột ngột như lú lẫn, bỏ ăn, té ngã. Gọi cấp cứu 115 khi khó thở nhiều, môi tím tái, ho ra máu hoặc lơ mơ khó đánh thức.

NHS lưu ý người trên 65 tuổi, người có bệnh tim hoặc bệnh phổi mạn tính dễ cần điều trị tại bệnh viện hơn. Với nhóm này, gia đình không nên chờ đợi ở nhà quá lâu.

Câu hỏi thường gặp

Người già bị viêm phổi không sốt có nguy hiểm không?

Có thể nguy hiểm. Không sốt không có nghĩa là bệnh nhẹ, vì cơ thể người cao tuổi phản ứng yếu hơn. Lú lẫn, thở nhanh, bỏ ăn là những dấu hiệu đáng tin hơn nhiệt độ. Khi nghi ngờ, hãy cho người bệnh đi khám.

Viêm phổi ở người cao tuổi điều trị bao lâu?

Thời gian dùng kháng sinh do bác sĩ quyết định. Theo NHS, phần lớn người bệnh cải thiện dần trong 2–4 tuần; người lớn tuổi có thể mệt kéo dài hơn. Ho và mệt mỏi có thể còn sau khi đã hết nhiễm trùng.

Viêm phổi ở người già có lây không?

Bản thân viêm phổi không lây như một bệnh riêng, nhưng các virus, vi khuẩn gây bệnh như cúm, RSV, COVID-19 có thể lây qua giọt bắn. Vì vậy, người chăm sóc nên rửa tay, đeo khẩu trang khi đang ho sốt và giữ phòng thoáng khí.

Người cao tuổi đã tiêm phế cầu có còn bị viêm phổi không?

Vẫn có thể, vì viêm phổi còn do nhiều virus và vi khuẩn khác. Vắc xin phế cầu giúp phòng bệnh do phế cầu, nên kết hợp với vắc xin cúm, RSV, COVID-19 theo khuyến cáo và các thói quen phòng bệnh hằng ngày.

Tài liệu tham khảo

1. NHS (Anh). Pneumonia.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Pneumonia: diagnosis and management. NICE guideline NG250. 2025.
3. Metlay JP, Schulz R, Li YH, et al. Influence of age on symptoms at presentation in patients with community-acquired pneumonia. Arch Intern Med. 1997;157(13):1453–1459. PMID: 9224224.
4. Janssens JP, Krause KH. Pneumonia in the very old. Lancet Infect Dis. 2004;4(2):112–124. PMID: 14871636.
5. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Pneumococcal Vaccine Recommendations. Cập nhật 02/2026.

Đọc tiếp

• Tại sao khi cảm cúm hay bị nghẹt mũi? Cách trị nghẹt mũi khi bị cảm nhanh nhất
• Nguyên nhân trời lạnh bị nghẹt mũi và cách trị nhanh khỏi
• Viêm họng mãn tính: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị
• Viêm mũi dị ứng: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách điều trị

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 04/11/2026

Chia sẻ0

Tweet

Chia sẻ

Vì sao tủ thuốc gia đình cần chuẩn bị riêng cho mùa lạnh?

Mùa lạnh là thời điểm cảm lạnh, cúm, viêm họng, nghẹt mũi xuất hiện nhiều trong gia đình, nhất là khi có trẻ nhỏ và người cao tuổi. Tủ thuốc chuẩn bị trước giúp xử lý triệu chứng nhẹ ban đầu an toàn, giảm mua thuốc vội vàng hoặc dùng thuốc thừa của người khác.

Theo CDC Hoa Kỳ, phần lớn cảm lạnh, sổ mũi, cúm và đa số đau họng là do virus, và kháng sinh không có tác dụng với virus. Vì vậy tủ thuốc mùa lạnh chủ yếu phục vụ việc làm dịu triệu chứng và theo dõi, không phải để “chữa bệnh” thay bác sĩ. Bạn có thể đọc thêm các mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp để kết hợp phòng bệnh.

Tủ thuốc cũng là nơi dễ phát sinh rủi ro: thuốc hết hạn, thuốc biến chất do ẩm, nhiều sản phẩm cùng hoạt chất và trẻ em lấy được thuốc. Chuẩn bị đầu mùa là dịp tốt để rà soát toàn bộ.

Tủ thuốc gia đình mùa lạnh cần có những gì?

Danh mục cơ bản gồm dụng cụ theo dõi (nhiệt kế), thuốc không kê đơn cho triệu chứng thường gặp như sốt, đau, nghẹt mũi, vật tư sơ cứu và thuốc điều trị bệnh mạn tính của từng thành viên theo đơn bác sĩ.

Danh mục nên điều chỉnh theo độ tuổi, bệnh nền trong gia đình và hỏi dược sĩ khi chọn sản phẩm.

Gợi ý tham khảo theo nguyên tắc chung; hỏi dược sĩ để chọn sản phẩm, dạng bào chế phù hợp từng thành viên.

Không cần mua quá nhiều loại; tủ thuốc càng gọn càng dễ kiểm soát hạn dùng. Thuốc kê đơn, đặc biệt là kháng sinh, không nên “để dành” trong tủ.

Làm sao biết thuốc nào được tự mua, thuốc nào cần đơn?

Ở Việt Nam, thuốc được chia thành thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn. Danh mục thuốc không kê đơn tra cứu được trên trang Cục Quản lý Dược. Theo Thông tư 12/2025/TT-BYT, số đăng ký mới gồm 12 chữ số, chữ số thứ năm cho biết phân loại: “0” là không kê đơn, “1” là kê đơn.

• Đọc nhãn: thuốc kê đơn thường có dòng “Thuốc kê đơn” trên bao bì; khi phân vân, hỏi dược sĩ.
• Tra cứu: có thể tra trên cổng dịch vụ công của Cục Quản lý Dược, mục thuốc không kê đơn.
• Số đăng ký kiểu cũ: nhiều thuốc vẫn mang số đăng ký theo cấu trúc trước đây, nên không thể chỉ dựa vào chữ số thứ năm; hãy kết hợp đọc nhãn và hỏi dược sĩ.

Thuốc không kê đơn vẫn có thể gây hại nếu dùng quá liều hoặc dùng chung với thuốc khác. Dược sĩ là người có thể giúp bạn kiểm tra tương tác; vai trò này được phân tích trong bài vai trò của dược sĩ trong tuân thủ thuốc.

Dùng thuốc hạ sốt giảm đau thế nào cho an toàn?

Nguyên tắc là đọc nhãn, dùng đúng liều theo tuổi hoặc cân nặng, không dùng cùng lúc nhiều sản phẩm cùng hoạt chất. FDA Hoa Kỳ khuyến cáo người lớn và trẻ từ 12 tuổi không dùng quá 4.000 mg acetaminophen (paracetamol) trong 24 giờ, tính tổng từ mọi sản phẩm.

Nhiều thuốc cảm cúm dạng phối hợp đã chứa sẵn paracetamol. Nếu vừa uống thuốc hạ sốt vừa uống thêm một gói “thuốc cảm”, tổng liều có thể vượt ngưỡng an toàn mà người dùng không nhận ra. FDA khuyên luôn kiểm tra mục thành phần hoạt chất trên nhãn trước khi dùng thêm sản phẩm khác.

Trẻ nhỏ cần lưu ý gì khi dùng thuốc trong tủ thuốc gia đình?

Trẻ em không phải người lớn thu nhỏ. FDA khuyến cáo không dùng bất kỳ sản phẩm ho, cảm lạnh nào chứa thuốc thông mũi hoặc kháng histamin cho trẻ dưới 2 tuổi, vì có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng.

Không dùng thuốc đóng gói dành cho người lớn cho trẻ; chọn dạng bào chế và liều theo hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ.

• Nhà sản xuất tại Hoa Kỳ đã ghi nhãn sản phẩm ho, cảm lạnh “không dùng cho trẻ dưới 4 tuổi” (FDA).
• Với trẻ nhỏ bị cảm, FDA gợi ý các biện pháp hỗ trợ như nhỏ hoặc xịt nước muối sinh lý, hút mũi, máy tạo ẩm phun sương mát và cho uống đủ nước.
• Paracetamol hoặc ibuprofen có thể dùng để hạ sốt, giảm đau ở trẻ theo đúng hướng dẫn trên nhãn (FDA); hỏi bác sĩ, dược sĩ về liều theo cân nặng.
• Dùng dụng cụ đong đi kèm sản phẩm, không dùng thìa ăn.

Hướng dẫn chi tiết về nước muối có trong bài cách rửa mũi bằng nước muối sinh lý, và cách xử lý nghẹt mũi trong bài nghẹt mũi khi bị cảm.

Có nên để sẵn kháng sinh trong tủ thuốc không?

Không. Kháng sinh là thuốc kê đơn và chỉ có tác dụng với một số bệnh do vi khuẩn. CDC khuyến cáo dùng kháng sinh đúng như kê đơn, không chia sẻ, không giữ lại cho lần ốm sau và không dùng kháng sinh kê cho người khác, vì có thể gây hại.

CDC nêu rõ kháng sinh không có tác dụng với cảm lạnh, sổ mũi (kể cả khi nước mũi đặc, vàng, xanh), cúm và đa số đau họng. Dùng kháng sinh khi không cần vẫn có thể gây tác dụng phụ như phát ban, tiêu chảy, dị ứng nặng và góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc. Ở trẻ em, CDC ghi nhận tác dụng phụ của kháng sinh là nguyên nhân thường gặp nhất của các lượt cấp cứu liên quan đến thuốc.

Nếu còn kháng sinh thừa sau đợt điều trị, hãy hỏi dược sĩ cách loại bỏ thay vì cất vào tủ.

Bảo quản và loại bỏ thuốc trong tủ thế nào cho đúng?

Theo MedlinePlus, nhiệt, không khí, ánh sáng và độ ẩm có thể làm hỏng thuốc. Nên cất thuốc ở nơi khô, mát, chẳng hạn ngăn kéo hoặc tủ bếp xa bếp nấu, bồn rửa; tránh tủ trong phòng tắm vì hơi nóng ẩm.

Giữ thuốc trong vỏ hộp gốc, cất xa tầm nhìn và tầm tay trẻ em; tủ thuốc nên có khóa.

1. Kiểm tra định kỳ: bỏ thuốc hết hạn; không dùng thuốc đổi màu, đổi mùi, viên dính vào nhau, mềm hoặc nứt vỡ dù còn hạn (MedlinePlus).
2. Giữ nguyên bao bì: để còn hướng dẫn sử dụng, hạn dùng và số lô.
3. Bỏ bông trong lọ thuốc: bông có thể hút ẩm vào lọ (MedlinePlus).
4. Không để thuốc trong ô tô: nhiệt độ và độ ẩm thay đổi có thể làm hỏng thuốc.
5. Loại bỏ đúng cách: trộn thuốc với chất làm hỏng thuốc như bã cà phê, đất, cho vào túi kín rồi bỏ rác; hoặc mang tới nhà thuốc nếu có chương trình thu hồi (MedlinePlus, CDC).

Ở miền Bắc, giai đoạn nồm ẩm cuối đông làm thuốc dễ hút ẩm hơn; nên kiểm tra lại tủ thuốc khi chuyển mùa. Bạn có thể tham khảo thêm bài nằm điều hòa bị khô họng để chăm sóc đường hô hấp khi dùng sưởi, điều hòa.

Khi nào không nên tự xử lý bằng tủ thuốc và cần đi khám?

Tủ thuốc chỉ dành cho triệu chứng nhẹ, ngắn ngày. Cần đi khám khi sốt cao hoặc kéo dài, khó thở, đau ngực, li bì, co giật, mất nước, triệu chứng nặng dần, hoặc khi người bệnh là trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai, người có bệnh nền.

Không cố dùng thêm thuốc để chờ bệnh tự khỏi trong những trường hợp này.

Phụ nữ có thai, cho con bú và người đang dùng thuốc điều trị lâu dài nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào trong tủ, kể cả thuốc không kê đơn.

Câu hỏi thường gặp

Thuốc hết hạn vài ngày có dùng được không?

Không nên. MedlinePlus khuyên bỏ thuốc đã hết hạn và không giữ thuốc cũ, thuốc không dùng nữa vì chúng có thể bị hỏng. Hạn dùng chỉ được bảo đảm khi bảo quản đúng; thuốc để trong môi trường nóng ẩm có thể giảm tác dụng ngay cả trước hạn. Hãy mua thuốc mới hoặc hỏi dược sĩ.

Có nên cất tủ thuốc trong phòng tắm không?

Không nên. Theo MedlinePlus, nhiệt và hơi ẩm từ vòi sen, bồn tắm, bồn rửa có thể làm thuốc giảm tác dụng hoặc hỏng trước hạn. Viên nén, viên nang đặc biệt dễ hỏng do nóng ẩm. Nơi phù hợp hơn là ngăn kéo, tủ bếp xa bếp và bồn rửa, có khóa nếu nhà có trẻ nhỏ.

Trẻ dưới 2 tuổi bị cảm có dùng siro ho cảm được không?

FDA khuyến cáo không dùng sản phẩm ho, cảm lạnh chứa thuốc thông mũi hoặc kháng histamin cho trẻ dưới 2 tuổi vì nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng. Có thể hỗ trợ bằng nước muối sinh lý, hút mũi, máy tạo ẩm phun sương mát, cho trẻ uống đủ nước, và đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu nặng.

Thuốc thừa nên bỏ đi thế nào?

MedlinePlus và CDC hướng dẫn trộn thuốc với chất làm hỏng thuốc như bã cà phê hoặc đất, cho vào túi nhựa kín rồi bỏ vào rác sinh hoạt, hoặc mang tới nhà thuốc nếu có chương trình thu hồi. Không đổ thuốc xuống bồn rửa, bồn cầu trừ khi hướng dẫn cho phép. Hỏi dược sĩ nếu chưa rõ.

Tài liệu tham khảo

1. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Storing your medicines. Ngày rà soát 14/01/2026.
2. U.S. Food and Drug Administration (FDA). Use Caution When Giving Cough and Cold Products to Kids.
3. U.S. Food and Drug Administration (FDA). Acetaminophen (Safe Use of Over-the-Counter Pain Relievers and Fever Reducers).
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Healthy Habits: Antibiotic Do’s and Don’ts. 23/09/2025.
5. Bộ Y tế. Thông tư 12/2025/TT-BYT quy định việc đăng ký lưu hành thuốc, nguyên liệu làm thuốc (Phụ lục V: cấu trúc số đăng ký).
6. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. Để tra cứu thuốc không kê đơn thì sẽ tra cứu dựa trên cơ sở pháp lý nào? 14/10/2025.

Đọc tiếp

• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm
• Hướng dẫn chi tiết cách rửa mũi bằng nước muối sinh lý
• Tại sao khi cảm cúm hay bị nghẹt mũi? Cách trị nghẹt mũi khi bị cảm nhanh nhất
• Vai trò của Dược sĩ trong tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 02/11/2026

Chia sẻ0

Tweet

Chia sẻ