Viêm tai giữa cấp ở trẻ: khi nào cần kháng sinh, khi nào chờ theo dõi

Viêm tai giữa cấp ở trẻ thường xuất hiện sau cảm lạnh, với đau tai, sốt, quấy khóc về đêm. Phần lớn trẻ tự đỡ trong hai đến ba ngày nếu được giảm đau đúng cách. Kháng sinh cần ở một số nhóm, không phải mọi trường hợp; quyết định thuộc về bác sĩ sau khi soi tai.

Mùa lạnh, phòng khám nhi đông hơn hẳn vì cảm lạnh, và kéo theo đó là những đêm con khóc, đưa tay kéo tai. Nhiều cha mẹ lo lắng tìm ngay kháng sinh. Bài viết này giúp bạn hiểu vì sao trẻ dễ bị viêm tai giữa, chăm sóc tại nhà thế nào và khi nào cần đưa con đi khám.

Viêm tai giữa cấp ở trẻ là gì?

Viêm tai giữa cấp là tình trạng viêm và tích dịch trong khoang tai giữa, phía sau màng nhĩ, xảy ra đột ngột. Bệnh rất hay gặp ở trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi, thường theo sau cảm lạnh, và có thể do virus, vi khuẩn hoặc cả hai cùng lúc gây ra.

Tai giữa được nối với vùng mũi họng qua một ống nhỏ gọi là vòi nhĩ (vòi Eustache). Ống này giúp cân bằng áp suất và dẫn lưu dịch. Ở trẻ nhỏ, vòi nhĩ ngắn, nằm ngang và mềm hơn người lớn, nên khi niêm mạc mũi họng sưng do cảm lạnh, vòi nhĩ dễ bị tắc.

Dịch ứ lại trong tai giữa trở thành môi trường thuận lợi cho vi khuẩn từ mũi họng phát triển. Các vi khuẩn hay gặp là phế cầu, Haemophilus influenzae và Moraxella catarrhalis. Áp lực dịch đẩy màng nhĩ phồng ra, gây đau. Đó là lý do trẻ đau nhiều hơn khi nằm và hay quấy khóc về đêm.

Một số yếu tố làm trẻ dễ bị viêm tai giữa hơn: đi nhà trẻ, tiếp xúc khói thuốc lá, bú bình khi nằm, dùng ti giả kéo dài, có anh chị em hay bị cảm và tiền sử gia đình. Ngược lại, bú mẹ và tiêm chủng đầy đủ, nhất là vắc xin phế cầu và cúm, giúp giảm nguy cơ.

Làm sao nhận biết trẻ bị viêm tai giữa?

Trẻ lớn biết nói sẽ kêu đau tai, nghe kém hoặc cảm giác tai bị đầy. Trẻ nhỏ chưa biết nói thường quấy khóc, khó ngủ, hay kéo hoặc dụi tai, bỏ bú, sốt. Các dấu hiệu này hay xuất hiện vài ngày sau sổ mũi, ho, và thường nặng hơn khi trẻ nằm xuống.

• Đau tai: dấu hiệu quan trọng nhất; trẻ nhỏ biểu hiện bằng khóc thét, ôm tai, lắc đầu.
• Sốt: thường từ nhẹ đến vừa; sốt từ 39 °C trở lên là một tiêu chí bệnh nặng theo hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP).
• Chảy dịch tai: dịch vàng hoặc đục chảy ra ống tai có thể do màng nhĩ thủng nhỏ; trẻ thường đỡ đau ngay sau đó nhưng vẫn cần đi khám.
• Nghe kém tạm thời: trẻ không quay lại khi gọi, nói to hơn, xem tivi gần hơn.

Cần lưu ý rằng kéo tai đơn thuần, không kèm sốt hay quấy khóc, không đủ để kết luận viêm tai, vì trẻ mọc răng hoặc đơn giản là thích chạm tai cũng có thể làm vậy. Chẩn đoán chỉ chắc chắn khi bác sĩ soi tai và thấy màng nhĩ phồng, đỏ, mất bóng, hoặc thấy dịch chảy ra từ tai giữa.

Có phải lúc nào cũng cần kháng sinh?

Không. Tổng quan Cochrane năm 2015 trên 13 thử nghiệm cho thấy khoảng 60% trẻ đã đỡ sau 24 giờ dù dùng kháng sinh hay giả dược. Kháng sinh không giảm đau trong ngày đầu, chỉ giảm nhẹ ở ngày thứ hai, thứ ba, đổi lại cứ 14 trẻ dùng thì một trẻ gặp tác dụng phụ.

Tác dụng phụ thường gặp là tiêu chảy, nôn và phát ban. Dùng kháng sinh không cần thiết còn góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc, khiến những lần sau khó điều trị hơn. Vì vậy, nhiều hướng dẫn quốc tế cho phép bác sĩ chọn cách theo dõi có hẹn tái khám ở một số trẻ, thay vì kê kháng sinh ngay.

Tuy vậy, với trẻ nhỏ, kháng sinh có lợi rõ hơn. Thử nghiệm của Hoberman và cộng sự trên NEJM năm 2011 ở trẻ 6 đến 23 tháng cho thấy nhóm dùng kháng sinh có tỷ lệ thất bại lâm sàng thấp hơn hẳn nhóm giả dược khi khám lại ngày 4–5 (4% so với 23%). Phân tích của Rovers và cộng sự (Lancet, 2006) cũng thấy lợi ích lớn nhất ở trẻ dưới 2 tuổi bị viêm hai tai và ở trẻ có chảy dịch tai.

Theo hướng dẫn AAP năm 2013, bác sĩ thường kê kháng sinh cho các trường hợp sau:

Nhóm trẻ	Hướng xử trí thường được khuyến cáo
Dưới 6 tháng tuổi	Khám sớm, bác sĩ thường cân nhắc kháng sinh
Bất kỳ tuổi nào có chảy dịch tai, đau nhiều, đau trên 48 giờ hoặc sốt từ 39 °C	Kháng sinh
6–23 tháng, viêm cả hai tai	Kháng sinh
6–23 tháng, viêm một tai, nhẹ	Kháng sinh hoặc theo dõi 48–72 giờ, tùy bác sĩ và gia đình
Từ 2 tuổi, nhẹ	Có thể theo dõi 48–72 giờ, giảm đau, hẹn tái khám

Thuốc lựa chọn đầu tay thường là amoxicillin, với liều và số ngày do bác sĩ tính theo cân nặng và tuổi của trẻ. Cha mẹ không nên tự mua kháng sinh, không dùng lại thuốc còn thừa của lần trước và không tự ngừng thuốc khi thấy con đỡ, trừ khi bác sĩ dặn.

Chăm sóc trẻ viêm tai giữa tại nhà thế nào?

Việc quan trọng nhất là giảm đau cho trẻ, dù có dùng kháng sinh hay không. Paracetamol hoặc ibuprofen liều theo cân nặng giúp trẻ dễ chịu, ngủ được và bú lại. Cha mẹ nên ghi lại giờ uống thuốc, nhiệt độ và tình trạng đau để báo bác sĩ khi tái khám.

• Thuốc giảm đau, hạ sốt: dùng đúng liều theo cân nặng ghi trên hướng dẫn hoặc theo dược sĩ; không dùng aspirin cho trẻ; ibuprofen tránh dùng khi trẻ mất nước, nôn nhiều.
• Cho bú, uống đủ: chia nhỏ cữ bú; cho trẻ bú ở tư thế hơi ngồi, không bú bình khi nằm ngửa.
• Làm thông mũi: nhỏ nước muối sinh lý và hút mũi nhẹ nhàng giúp trẻ dễ thở, dễ bú hơn; xem hướng dẫn rửa mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý.
• Tránh khói thuốc: không hút thuốc trong nhà, trong xe.
• Giữ tai khô và sạch: nếu có dịch chảy ra, chỉ lau nhẹ phía ngoài, không ngoáy sâu.

Đau tai ở người lớn khi nuốt cũng có thể liên quan đến vùng họng và vòi nhĩ, như đã phân tích trong bài Nuốt nước bọt đau tai: nguyên nhân và cách xử lý. Còn với trẻ đang nghẹt mũi do cảm lạnh, các mẹo trong bài Nguyên nhân trời lạnh bị nghẹt mũi và cách trị có thể giúp ích.

Những điều không nên làm khi trẻ đau tai?

Không nhỏ dầu, tỏi, sữa mẹ, lá cây hay chất gì vào tai trẻ khi chưa được bác sĩ khám. Nếu màng nhĩ đã thủng, các chất này có thể đi vào tai giữa gây nhiễm trùng hoặc tổn thương. Không dùng tăm bông ngoáy sâu vì dễ trầy ống tai và đẩy ráy tai vào trong.

Một số thói quen khác cũng nên tránh. Thuốc nhỏ tai có kháng sinh hay corticoid chỉ dùng khi bác sĩ kê cho đúng tình trạng. Thuốc thông mũi uống và thuốc kháng histamin không được chứng minh giúp viêm tai giữa khỏi nhanh hơn ở trẻ, lại có thể gây tác dụng phụ như kích thích, buồn ngủ, nên không tự dùng cho trẻ nhỏ.

Cha mẹ cũng không nên dùng kháng sinh còn sót lại từ lần ốm trước hay xin đơn của trẻ khác. Mỗi lần viêm tai cần được đánh giá riêng, và liều thuốc thay đổi theo cân nặng hiện tại của con. Để hiểu các loại thuốc nên có sẵn trong nhà và cách dùng an toàn, có thể đọc thêm Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào.

Sau viêm tai giữa cấp, cần theo dõi gì?

Sau khi hết đau và sốt, dịch trong tai giữa vẫn có thể còn lại vài tuần đến vài tháng, gọi là viêm tai giữa ứ dịch. Tình trạng này thường tự hết, nhưng có thể làm trẻ nghe kém tạm thời. Cha mẹ nên đưa trẻ tái khám theo hẹn để bác sĩ kiểm tra lại màng nhĩ.

Nếu dịch tồn tại trên ba tháng, trẻ chậm nói, nghe kém rõ hoặc bị viêm tai tái đi tái lại nhiều lần trong năm, bác sĩ có thể chỉ định đo thính lực, đo nhĩ lượng hoặc chuyển khám chuyên khoa tai mũi họng. Một số ít trẻ cần thủ thuật đặt ống thông khí màng nhĩ.

Biến chứng nặng như viêm xương chũm, áp xe hay viêm màng não hiếm gặp nhưng nguy hiểm, vì vậy những dấu hiệu bất thường cần được khám ngay. Trẻ ho kéo dài sau đợt cảm cũng nên được đánh giá, như phân tích trong bài Ho kéo dài ở trẻ: khi nào không còn là cảm lạnh.

Làm sao giảm nguy cơ viêm tai giữa cho trẻ?

Không có cách nào ngăn hoàn toàn viêm tai giữa, nhưng có thể giảm số lần mắc. Các biện pháp có bằng chứng gồm tiêm vắc xin phế cầu và cúm đúng lịch, nuôi con bằng sữa mẹ, tránh khói thuốc, không bú bình khi nằm và hạn chế dùng ti giả sau sáu tháng tuổi.

• Tiêm chủng: vắc xin phế cầu giảm các ca do phế cầu; vắc xin cúm hằng năm giảm cúm, từ đó giảm viêm tai theo sau.
• Rửa tay: rửa tay cho cả nhà, nhất là trước khi chăm trẻ, giúp giảm lây cảm lạnh.
• Không khói thuốc: khói thuốc làm tổn thương niêm mạc và chức năng vòi nhĩ.
• Tư thế bú: bế trẻ hơi ngồi khi bú bình, không để trẻ ngậm bình ngủ.

Nâng cao sức đề kháng vùng mũi họng bằng ăn ngủ đủ, vận động và giữ ấm hợp lý cũng có ích, có thể tham khảo bài 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé.

Khi nào nên đi khám?

Nên đưa trẻ đi khám khi nghi viêm tai giữa để bác sĩ soi tai, nhất là trẻ dưới 6 tháng, trẻ sốt từ 39 °C, đau nhiều, có dịch chảy ra từ tai hoặc đã chăm sóc tại nhà 48–72 giờ mà không đỡ. Cần đi cấp cứu ngay nếu có dấu hiệu nặng dưới đây.

• Sưng, đỏ, đau sau tai làm vành tai bị đẩy ra trước.
• Cổ cứng, đau đầu dữ dội, nôn nhiều, li bì hoặc co giật.
• Méo miệng, mặt lệch một bên, chóng mặt, đi loạng choạng.
• Sốt cao không hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt đúng liều.
• Trẻ đang dùng kháng sinh 48–72 giờ mà vẫn sốt, đau tăng.

Câu hỏi thường gặp

Viêm tai giữa có lây không?

Bản thân viêm tai giữa không lây, nhưng các virus cảm lạnh gây ra nó thì lây qua giọt bắn và tay. Vì vậy trẻ đi nhà trẻ hay bị cảm và dễ bị viêm tai hơn.

Trẻ viêm tai giữa có được đi bơi, gội đầu không?

Gội đầu bình thường được. Nếu có chảy dịch tai hoặc đã đặt ống thông khí, nên hỏi bác sĩ trước khi cho trẻ bơi và giữ tai khô khi tắm.

Trẻ viêm tai giữa có đi máy bay được không?

Thường được, nhưng thay đổi áp suất có thể làm đau tai hơn. Cho trẻ bú hoặc uống nước khi máy bay cất và hạ cánh, và hỏi bác sĩ nếu trẻ đang đau nhiều.

Viêm tai giữa có làm trẻ điếc không?

Hầu hết trường hợp chỉ nghe kém tạm thời và hồi phục khi hết dịch. Nghe kém kéo dài hiếm gặp, thường liên quan đến viêm tái diễn hoặc ứ dịch lâu ngày không được theo dõi.

Tài liệu tham khảo

1. Lieberthal AS, Carroll AE, Chonmaitree T, et al. The diagnosis and management of acute otitis media. Pediatrics. 2013;131(3):e964–e999. PMID: 23439909.
2. Venekamp RP, Sanders SL, Glasziou PP, Del Mar CB, Rovers MM. Antibiotics for acute otitis media in children. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(6):CD000219. PMID: 26099233.
3. Hoberman A, Paradise JL, Rockette HE, et al. Treatment of acute otitis media in children under 2 years of age. N Engl J Med. 2011;364(2):105–115. PMID: 21226576.
4. Rovers MM, Glasziou P, Appelman CL, et al. Antibiotics for acute otitis media: a meta-analysis with individual patient data. Lancet. 2006;368(9545):1429–1435. PMID: 17055944.
5. Spurling GK, Del Mar CB, Dooley L, et al. Delayed antibiotic prescriptions for respiratory infections. Cochrane Database Syst Rev. 2017;9:CD004417. PMID: 28881007.
6. NHS. Ear infections. nhs.uk (truy cập 03/11/2026).

Đọc tiếp

• Trẻ bị hắt hơi sổ mũi uống thuốc gì an toàn và hiệu quả nhanh?
• Hướng dẫn chi tiết cách rửa mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý
• 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé hiệu quả
• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 07/11/2026