Bệnh gout là viêm khớp do tinh thể urat lắng đọng khi acid uric máu cao kéo dài. Cơn gout hay đến sau bữa tiệc nhiều thịt, nội tạng, hải sản, rượu bia, gây sưng nóng đỏ đau dữ dội ở khớp. Người lên cơn nhiều lần cần dùng thuốc hạ acid uric lâu dài theo chỉ định.
Mục lục
Tóm tắt nhanh
- Gout là viêm khớp do tinh thể urat lắng đọng khi acid uric máu cao kéo dài.
- Ăn nhiều purin động vật trong 2 ngày làm nguy cơ lên cơn tăng gần 5 lần (Zhang 2012); rượu bia càng nhiều càng dễ lên cơn.
- Cơn cấp: nghỉ, kê cao, chườm lạnh, dùng thuốc chống viêm sớm theo chỉ định; không tự ngừng thuốc hạ acid uric.
- Từ 2 cơn mỗi năm, có tophi, sỏi thận: hỏi bác sĩ về thuốc hạ acid uric, mục tiêu dưới 360 µmol/L.
Cuối năm, lịch liên hoan dày đặc, mâm cỗ nhiều thịt, hải sản, bia rượu. Cũng là lúc nhiều người tỉnh dậy giữa đêm vì ngón chân cái sưng đỏ, đau đến mức không chịu nổi tấm chăn chạm vào. Bài viết giải thích cơ chế của bệnh gout, cách xử trí cơn đau, ăn uống để phòng tái phát và khi nào cần dùng thuốc hạ acid uric.

Bệnh gout là gì và vì sao acid uric tăng?
Acid uric là sản phẩm cuối khi cơ thể phân giải purin từ tế bào và thức ăn. Khi acid uric máu vượt khoảng 405 µmol/L (6,8 mg/dL), urat dễ kết tinh thành tinh thể hình kim lắng ở khớp, gân, da. Hệ miễn dịch tấn công các tinh thể này, gây cơn viêm khớp cấp gọi là bệnh gout.
Theo tổng quan của Dalbeth và cộng sự (2021) trên tạp chí Lancet, gout là bệnh viêm khớp thường gặp nhất ở người trưởng thành, gặp nhiều ở nam giới và phụ nữ sau mãn kinh. Acid uric tăng chủ yếu do thận thải kém, một phần do ăn nhiều purin, uống rượu bia, đồ uống nhiều đường fructose.
- Yếu tố nguy cơ: béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, yếu tố di truyền.
- Một số thuốc làm tăng acid uric: thuốc lợi tiểu thiazid, lợi tiểu quai, aspirin liều thấp, ciclosporin.
- Không phải ai acid uric cao cũng bị gout; nhiều người tăng acid uric không triệu chứng suốt đời.
Vì sao cơn gout hay xuất hiện sau bữa tiệc?
Bữa tiệc thường dồn dập ba yếu tố: nhiều purin từ thịt đỏ, nội tạng, hải sản; rượu bia làm tăng sản xuất và giảm thải acid uric; mất nước do uống rượu, ít uống nước lọc. Acid uric thay đổi đột ngột trong máu dễ làm tinh thể bong ra, khởi phát cơn viêm, thường vào ban đêm.
Nghiên cứu theo dõi 633 người bệnh gout của Zhang và cộng sự (2012) cho thấy ăn nhiều purin trong 2 ngày làm nguy cơ lên cơn tăng gần 5 lần so với nhóm ăn ít nhất; purin từ động vật ảnh hưởng rõ hơn purin từ thực vật. Nghiên cứu cùng nhóm của Neogi (2014) ghi nhận uống rượu càng nhiều, nguy cơ cơn gout càng tăng, dù là bia, rượu mạnh hay rượu vang.
| Nhóm | Ví dụ | Gợi ý |
|---|---|---|
| Nên hạn chế nhiều | Nội tạng (gan, thận, lòng), thịt đỏ, hải sản như tôm, cua, cá cơm, cá mòi, nước dùng xương hầm đặc | Ăn lượng nhỏ, không ăn liên tục nhiều ngày |
| Nên hạn chế đồ uống | Bia, rượu mạnh, nước ngọt có đường, nước ép đóng chai nhiều fructose | Giảm tối đa, nhất là khi đang có cơn |
| Có thể dùng | Rau xanh, đậu, nấm (purin thực vật ít ảnh hưởng), trứng, sữa ít béo, ngũ cốc | Ưu tiên trong bữa ăn hằng ngày |
| Nên uống đủ | Nước lọc khoảng 2 lít/ngày nếu không có bệnh tim, thận cần hạn chế nước | Giúp thận thải acid uric |
Nghiên cứu lớn của Choi và cộng sự (2004) trên tạp chí NEJM cho thấy ăn nhiều thịt, hải sản làm tăng nguy cơ mắc gout, còn sữa ít béo liên quan nguy cơ thấp hơn. Rau giàu purin như nấm, đậu, súp lơ không làm tăng nguy cơ, nên người bệnh không cần kiêng quá khắt khe các loại rau này.

Cơn gout cấp có biểu hiện như thế nào?
Cơn gout điển hình đến đột ngột, thường về đêm hoặc sáng sớm, một khớp sưng nóng đỏ, đau dữ dội, đạt đỉnh trong 12–24 giờ. Ngón chân cái hay bị nhất, sau đó là mu bàn chân, cổ chân, gối. Không điều trị, cơn thường tự lui sau 1–2 tuần nhưng dễ tái phát.
- Da vùng khớp căng bóng, đỏ tím, chạm nhẹ cũng đau.
- Có thể sốt nhẹ, mệt mỏi.
- Về lâu dài, cơn dày hơn, nhiều khớp hơn, xuất hiện cục tophi dưới da ở tai, khuỷu, ngón tay.
- Acid uric có thể bình thường ngay trong cơn, nên một lần xét nghiệm bình thường chưa loại trừ gout.
Cơn đau gout cần phân biệt với nhiễm trùng khớp, viêm mô tế bào, chấn thương. Khớp sưng đỏ kèm sốt cao, rét run là tình huống cần khám ngay để được chọc dịch khớp nếu cần. Đau nhức khớp do thời tiết lạnh có đặc điểm khác, như phân tích trong bài đau nhức xương khớp khi trời lạnh.

Xử trí cơn gout cấp tại nhà ra sao?
Khi lên cơn, nên nghỉ ngơi, kê cao chân, chườm lạnh bằng túi đá bọc khăn 15–20 phút mỗi lần, uống đủ nước, tạm ngừng rượu bia. Điều trị sớm trong 24 giờ đầu giúp cơn lui nhanh hơn. Thuốc giảm đau, chống viêm cần dùng theo chỉ định vì mỗi người có bệnh nền khác nhau.
Theo hướng dẫn của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (FitzGerald 2020), cơn cấp có thể dùng colchicin liều thấp, thuốc chống viêm không steroid hoặc corticosteroid, lựa chọn tùy chức năng thận, dạ dày, tim mạch. Người suy thận, đang dùng thuốc chống đông, thuốc tim mạch không nên tự mua thuốc chống viêm.
- Không tự ý tăng liều colchicin: quá liều gây tiêu chảy, nôn, nặng hơn có thể nguy hiểm.
- Không tự dùng thuốc có corticoid không rõ nguồn gốc, thuốc bột gói “trị gout” trôi nổi.
- Nếu đang dùng thuốc hạ acid uric, không tự ngừng thuốc khi lên cơn.
- Kiểm tra tương tác khi dùng nhiều thuốc cùng lúc, xem thêm bài tương tác thuốc và thực phẩm.
Khi nào cần dùng thuốc hạ acid uric lâu dài?
Thuốc hạ acid uric như allopurinol, febuxostat được khuyến cáo khi có từ 2 cơn gout mỗi năm, có cục tophi, tổn thương khớp trên phim X-quang, hoặc theo đánh giá của bác sĩ ở người có sỏi thận, bệnh thận mạn. Mục tiêu thường là acid uric máu dưới 360 µmol/L (6 mg/dL).
Hướng dẫn FitzGerald (2020) khuyên bắt đầu allopurinol liều thấp rồi tăng dần, kèm thuốc phòng cơn trong 3–6 tháng đầu vì giai đoạn này dễ lên cơn khi tinh thể tan dần. Người gốc Đông Nam Á, Hán, Hàn mang gen HLA-B*5801 có nguy cơ dị ứng da nặng với allopurinol, nên hỏi bác sĩ về xét nghiệm gen trước khi dùng.
Điều quan trọng là duy trì thuốc lâu dài và tái khám đo acid uric định kỳ. Nhiều người ngừng thuốc khi hết đau, rồi tái phát dày hơn. Ăn uống hợp lý giúp ích nhưng thường chỉ giảm acid uric ở mức vừa phải, không thay được thuốc ở người đã có chỉ định.

Làm gì để phòng cơn gout trong mùa tiệc?
Trước bữa tiệc, ăn nhẹ để không quá đói, chọn nhiều rau, đậu, hạn chế nội tạng và hải sản. Uống nước lọc xen kẽ, giữ lượng rượu bia ở mức thấp, nếu được thì không uống. Duy trì thuốc hạ acid uric đúng giờ, không bỏ thuốc vì đi tiệc. Giảm cân từ từ nếu thừa cân.
- Mang theo chai nước, uống thêm một cốc nước sau mỗi ly bia rượu nếu buộc phải uống.
- Không nhịn ăn, ăn kiêng cấp tốc để giảm cân vì cũng làm acid uric tăng.
- Kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu; người bệnh gout thường có kèm các bệnh này. Huyết áp cũng hay tăng khi trời lạnh, xem bài huyết áp tăng khi trời lạnh.
- Nếu đang dùng thuốc lợi tiểu, hỏi bác sĩ xem có thể đổi sang thuốc huyết áp khác phù hợp hơn với bệnh gout.

Khi nào nên đi khám?
Khi nào nên đi khám: nên khám chuyên khoa cơ xương khớp khi lần đầu sưng đau khớp cấp, khi cơn tái phát từ 2 lần mỗi năm, có cục dưới da, sỏi thận. Khám ngay nếu khớp sưng đỏ kèm sốt cao, rét run, hoặc nổi ban, bong da, loét miệng sau khi bắt đầu thuốc hạ acid uric.
- Đau không giảm sau 2–3 ngày dù đã nghỉ ngơi, dùng thuốc theo hướng dẫn.
- Nhiều khớp cùng sưng đau, hoặc đau khớp vùng hông, cột sống.
- Tiểu ít, phù, tiểu ra máu ở người bệnh gout lâu năm.
Câu hỏi thường gặp
Bị gout có được ăn đậu phụ, rau cải không?
Có. Purin từ thực vật ít ảnh hưởng đến cơn gout. Đậu phụ, rau xanh có thể dùng thay một phần thịt đỏ, hải sản.
Acid uric cao nhưng không đau có cần uống thuốc không?
Thường chưa cần thuốc hạ acid uric nếu chưa có cơn gout, sỏi thận hay tophi. Hãy điều chỉnh lối sống và tái khám theo hẹn.
Bị gout uống rượu vang có an toàn hơn bia?
Không hẳn. Nghiên cứu cho thấy mọi loại đồ uống có cồn đều làm tăng nguy cơ lên cơn khi uống nhiều.
Bao lâu thì hết cơn gout?
Nếu dùng thuốc sớm, cơn thường giảm rõ sau vài ngày. Không dùng thuốc, cơn có thể kéo dài 1–2 tuần.
Tài liệu tham khảo
- Dalbeth N, et al. Gout. Lancet. 2021. PMID: 33798500.
- FitzGerald JD, et al. 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout. Arthritis Care Res (Hoboken). 2020. PMID: 32391934.
- Zhang Y, et al. Purine-rich foods intake and recurrent gout attacks. Ann Rheum Dis. 2012. PMID: 22648933.
- Neogi T, et al. Alcohol quantity and type on risk of recurrent gout attacks: an internet-based case-crossover study. Am J Med. 2014. PMID: 24440541.
- Choi HK, et al. Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men. N Engl J Med. 2004. PMID: 15014182.
Đọc tiếp
- Đau nhức xương khớp khi trời lạnh: vì sao và giảm đau thế nào?
- Tương tác thuốc và thực phẩm: những cặp thường gặp cần biết
- Huyết áp tăng khi trời lạnh: người cao tuổi cần làm gì
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 19/11/2026


