Đau nhức xương khớp khi trời lạnh: vì sao và giảm đau thế nào?

Nhiều người, nhất là người cao tuổi bị thoái hóa khớp, thấy đau nhức xương khớp khi trời lạnh. Nghiên cứu cho thấy thời tiết có ảnh hưởng ở một số người, nhưng mức độ nhỏ. Giữ ấm, vận động đều, kiểm soát cân nặng và dùng thuốc giảm đau đúng cách là những việc có bằng chứng.

Mỗi khi gió mùa đông bắc tràn về, câu than quen thuộc ở nhiều gia đình là “trở trời lại đau khớp”. Vậy cảm giác này có cơ sở khoa học không, vì sao trời lạnh lại làm khớp cứng và đau hơn, và nên làm gì để mùa đông bớt khổ? Bài viết tổng hợp nghiên cứu và hướng dẫn quốc tế để bạn chăm sóc khớp đúng cách.

Trời lạnh có thực sự làm đau nhức xương khớp?

Câu trả lời ngắn là: ở một số người thì có, nhưng ảnh hưởng thường nhỏ và không giống nhau giữa các cá nhân. Các nghiên cứu lớn không thấy thời tiết làm tăng số người đi khám vì đau khớp, trong khi nhiều người bệnh vẫn ghi nhận đau tăng khi trời lạnh, ẩm hoặc thay đổi áp suất.

Bằng chứng hiện có khá trái chiều:

• Không thấy liên quan ở cấp độ cộng đồng: Jena và cộng sự (BMJ, 2017) phân tích hơn 11,6 triệu lượt khám ngoại trú của khoảng 1,55 triệu người Mỹ từ 65 tuổi trở lên. Tỷ lệ lượt khám vì đau khớp, đau lưng vào ngày mưa và ngày không mưa gần như bằng nhau.
• Có liên quan nhỏ ở người bệnh thoái hóa khớp gối: McAlindon và cộng sự (American Journal of Medicine, 2007) theo dõi 200 người thoái hóa khớp gối và thấy nhiệt độ thấp hơn và áp suất khí quyển thay đổi đi kèm mức đau tăng nhẹ.
• Có liên quan khiêm tốn khi theo dõi hằng ngày: dự án “Cloudy with a Chance of Pain” của Dixon và cộng sự (npj Digital Medicine, 2019) dùng điện thoại thông minh ghi nhận cơn đau hằng ngày của 2.658 người trong 15 tháng. Đau có liên quan ở mức khiêm tốn với độ ẩm tương đối, áp suất và tốc độ gió.
• Khác biệt giữa từng người: tổng quan hệ thống của Smedslund và Hagen (European Journal of Pain, 2011) ở người viêm khớp dạng thấp cho thấy ở mức trung bình nhóm, liên quan giữa đau và thời tiết gần bằng không, nhưng một số người nhạy cảm với thời tiết hơn hẳn người khác.

Như vậy, “trở trời đau khớp” không phải tưởng tượng, nhưng thời tiết chỉ là một yếu tố nhỏ bên cạnh tình trạng khớp, vận động và cân nặng.

Vì sao trời lạnh dễ làm khớp cứng và đau hơn?

Cơ chế chính xác chưa được chứng minh đầy đủ, nhưng các nhà khoa học đưa ra một số giả thuyết hợp lý. Trời lạnh làm cơ, gân, dây chằng co cứng hơn, tuần hoàn ngoại vi giảm, người ta ít vận động hơn, còn tâm trạng và giấc ngủ cũng thay đổi theo mùa.

Yếu tố	Điều có thể xảy ra	Mức chắc chắn
Nhiệt độ thấp	Cơ, gân và bao khớp kém mềm dẻo, khớp cứng hơn khi mới cử động	Giả thuyết hợp lý, phù hợp trải nghiệm người bệnh
Áp suất khí quyển thay đổi	Mô quanh khớp đã viêm có thể nhạy cảm với thay đổi áp suất	Giả thuyết, bằng chứng còn hạn chế
Ít vận động	Ngại ra ngoài, ngồi nhiều, cơ yếu đi, khớp kém được nâng đỡ	Có cơ sở: vận động giúp giảm đau thoái hóa khớp
Tâm trạng, giấc ngủ	Ngày ngắn, ít ánh sáng, lo âu làm ngưỡng chịu đau thấp hơn	Có cơ sở: tâm trạng ảnh hưởng cảm nhận đau

Nghiên cứu EPOSA của Timmermans và cộng sự (BMC Musculoskeletal Disorders, 2014) trên người cao tuổi thoái hóa khớp ở sáu nước châu Âu cho thấy 67,2% người bệnh tự nhận thấy đau bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Nhóm này báo cáo mức đau cao hơn, và phụ nữ, người hay lo âu dễ nhạy cảm với thời tiết hơn.

Ai dễ bị đau khớp khi trở trời?

Người dễ bị đau khớp khi trời lạnh thường là người cao tuổi, người đã có bệnh khớp như thoái hóa khớp gối, khớp háng, cột sống, viêm khớp dạng thấp, gút, người từng chấn thương khớp, người thừa cân, ít vận động và người có tâm lý lo âu, ngủ kém kéo dài.

Thoái hóa khớp là nguyên nhân hay gặp nhất ở người lớn tuổi. Sụn khớp bị mòn dần, xương dưới sụn và bao hoạt dịch thay đổi, khiến khớp đau khi vận động, cứng khớp ngắn sau khi ngồi lâu hoặc mới ngủ dậy. Khác với thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp thường gây sưng đau nhiều khớp nhỏ ở bàn tay hai bên, cứng khớp buổi sáng kéo dài, và cần được bác sĩ chuyên khoa điều trị sớm.

Gút cũng hay bùng phát vào dịp cuối năm, khi các bữa tiệc nhiều thịt, hải sản và rượu bia. Cơn gút thường đến đột ngột về đêm, khớp sưng nóng đỏ, hay gặp ở ngón chân cái.

Giữ ấm khớp thế nào cho đúng?

Giữ ấm giúp cơ và khớp mềm hơn, giảm cảm giác cứng khớp. Nên mặc nhiều lớp quần áo mỏng, đi tất, đeo bao gối hoặc quấn khăn quanh khớp hay đau, giữ phòng ngủ ấm vừa phải và khởi động nhẹ nhàng trước khi ra khỏi giường vào sáng sớm.

• Chườm ấm: túi chườm hoặc khăn ấm khoảng 15–20 phút, nhiệt độ ở mức dễ chịu. Hướng dẫn của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR) năm 2019 khuyến nghị có điều kiện các biện pháp nhiệt, nghĩa là có thể dùng để hỗ trợ giảm triệu chứng.
• Tránh bỏng: người cao tuổi, người đái tháo đường hoặc có bệnh thần kinh ngoại biên thường giảm cảm giác nóng ở da. Không ngủ quên trên túi chườm, không để túi chườm hay đèn sưởi sát da quá lâu.

Nếu khớp đang sưng, nóng, đỏ (như cơn gút cấp), không nên chườm nóng mà cần đi khám để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

Vận động có làm khớp đau thêm không?

Vận động đúng cách không làm hỏng khớp mà còn giúp giảm đau. Hướng dẫn của Hội Nghiên cứu Thoái hóa khớp Quốc tế (OARSI, 2019) xếp tập luyện và giáo dục người bệnh vào nhóm điều trị cốt lõi cho thoái hóa khớp gối, khớp háng, kèm kiểm soát cân nặng ở người thừa cân.

Tổng quan Cochrane của Fransen và cộng sự (2015) gồm 44 thử nghiệm với 3.537 người thoái hóa khớp gối cho thấy tập luyện trên cạn làm giảm đau ở mức trung bình, tương đương khoảng 12 điểm trên thang 100 điểm ngay sau đợt tập.

Gợi ý cho mùa lạnh:

• Khởi động 5–10 phút trong nhà: co duỗi gối, xoay cổ chân, nâng chân thẳng khi ngồi trên ghế.
• Tập thái cực quyền, dưỡng sinh, đạp xe tại chỗ hoặc bơi trong bể nước ấm nếu có điều kiện.
• Tăng dần thời gian tập. Đau nhẹ sau tập rồi hết trong vòng 1–2 giờ là chấp nhận được; nếu đau kéo dài sang hôm sau thì giảm cường độ.

Bạn có thể đọc thêm lợi ích của lối sống năng động trong bài vì một thế giới vận động hơn.

Dùng thuốc giảm đau xương khớp thế nào cho an toàn?

Thuốc chỉ là một phần của việc chăm sóc khớp. Với thoái hóa khớp gối, OARSI 2019 khuyến nghị mạnh thuốc chống viêm không steroid (NSAID) dạng bôi tại chỗ. NSAID đường uống cần cân nhắc kỹ ở người có bệnh tim mạch, dạ dày, thận hoặc thể trạng yếu.

• Thuốc bôi NSAID (gel, kem): thuốc ngấm tại chỗ, lượng vào máu thấp hơn nhiều so với thuốc uống, phù hợp với khớp gần da như gối, bàn tay. Không bôi lên vết thương hở, rửa tay sau khi bôi.
• NSAID đường uống: có thể gây viêm loét, xuất huyết dạ dày, tăng huyết áp, ảnh hưởng thận. OARSI không khuyến nghị dùng NSAID uống cho người có bệnh tim mạch hoặc thể trạng yếu. Không dùng cùng lúc hai loại NSAID.
• Paracetamol: hiệu quả giảm đau trong thoái hóa khớp chỉ ở mức khiêm tốn; nếu dùng, không vượt liều tối đa trên nhãn và chú ý paracetamol có trong nhiều thuốc cảm cúm.
• Thuốc giảm đau gây nghiện (opioid): OARSI khuyến nghị mạnh không dùng cho thoái hóa khớp vì nguy cơ lớn hơn lợi ích.

Không tự mua thuốc “gia truyền” không rõ nguồn gốc để giảm đau khớp. Một số sản phẩm loại này đã bị phát hiện trộn corticoid, có thể gây hội chứng Cushing, loãng xương, tăng đường huyết và suy tuyến thượng thận khi ngừng đột ngột. Cách sắp xếp thuốc giảm đau trong nhà được hướng dẫn trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh. Nếu phải dùng nhiều thuốc cùng lúc, hãy nhờ dược sĩ rà soát tương tác, như trong bài vai trò của dược sĩ trong tuân thủ dùng thuốc.

Các mẹo dân gian giảm đau khớp mùa lạnh nên hiểu thế nào?

Nhiều gia đình quen chườm ngải cứu rang muối, đắp lá lốt, xoa dầu gió hoặc rượu thuốc khi đau khớp. Đây là thông tin dân gian để bạn tham khảo. Cảm giác dễ chịu chủ yếu đến từ hơi ấm và xoa bóp, chưa có nghiên cứu chất lượng cao chứng minh tác dụng riêng của các loại lá.

• Chườm muối rang, ngải cứu: có tác dụng như một túi chườm ấm. Cần thử nhiệt trên mu bàn tay trước, bọc bằng khăn, không chườm quá lâu để tránh bỏng, nhất là ở người cao tuổi và người đái tháo đường.
• Rượu thuốc, rượu ngâm: chỉ nên xoa ngoài da. Rượu ngâm có nguồn gốc không rõ ràng có thể nhiễm methanol hoặc chứa động vật hoang dã, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và bệnh lây truyền.
• Dầu gió, cao xoa: tạo cảm giác nóng, giúp phân tán cảm giác đau. Tránh bôi lên da trầy xước, vùng niêm mạc và không dùng cho trẻ nhỏ khi chưa hỏi ý kiến nhân viên y tế.

Những cách này không thay thế việc chẩn đoán nguyên nhân đau khớp.

Chế độ ăn uống và cân nặng ảnh hưởng tới khớp ra sao?

Cân nặng là yếu tố có thể thay đổi được và ảnh hưởng rõ đến khớp gối, khớp háng. Mỗi bước đi, khớp gối chịu lực lớn hơn trọng lượng cơ thể nhiều lần, nên giảm cân ở người thừa cân giúp giảm tải cho khớp và được OARSI, ACR xếp vào nhóm khuyến nghị cốt lõi.

• Mùa đông dễ ăn nhiều đồ béo, ngọt và ít vận động; hãy duy trì bữa ăn đủ rau, đạm nạc, cá và ngũ cốc nguyên hạt.
• Uống đủ nước dù trời lạnh ít khát, đặc biệt với người bị gút vì thiếu nước có thể làm tăng nồng độ acid uric.
• Hạn chế rượu bia, nội tạng động vật và đồ uống nhiều đường fructose nếu bạn có tiền sử gút.
• Các sản phẩm bổ sung như glucosamine, chondroitin có bằng chứng không thống nhất; hướng dẫn ACR 2019 khuyến nghị không dùng glucosamine cho thoái hóa khớp gối, khớp háng. Hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi chi nhiều tiền.

Khi nào nên đi khám vì đau xương khớp?

Bạn nên đi khám khi đau khớp kèm sưng, nóng, đỏ, sốt, khi đau xuất hiện đột ngột dữ dội, đau cả về đêm, sau chấn thương, hoặc đau kéo dài nhiều tuần không cải thiện dù đã giữ ấm, vận động và dùng thuốc giảm đau thông thường đúng cách.

• Một khớp sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội, nhất là kèm sốt: cần loại trừ nhiễm khuẩn khớp hoặc cơn gút cấp.
• Sưng đau nhiều khớp nhỏ ở bàn tay hai bên, cứng khớp buổi sáng trên 30 phút: cần khám chuyên khoa cơ xương khớp để loại trừ viêm khớp dạng thấp.
• Đau lưng kèm sụt cân không rõ lý do, sốt, tê yếu hai chân, rối loạn đại tiểu tiện.
• Khớp biến dạng, không đi lại được hoặc đau tăng dần theo thời gian.
• Đã dùng thuốc giảm đau nhiều ngày, có đau thượng vị, phân đen, phù chân hoặc tăng huyết áp.

Câu hỏi thường gặp

Đau khớp khi trời lạnh có phải là thoái hóa khớp không?

Không hẳn. Thoái hóa khớp là nguyên nhân hay gặp ở người lớn tuổi, nhưng đau khớp cũng có thể do viêm khớp dạng thấp, gút, chấn thương cũ hoặc đau cơ. Chỉ bác sĩ mới chẩn đoán được nguyên nhân qua thăm khám và khi cần là xét nghiệm, chụp X-quang.

Có nên chườm đá khi đau khớp mùa lạnh không?

Chườm lạnh thường dùng cho khớp đang sưng nóng sau chấn thương hoặc viêm cấp. Với cứng khớp, đau mỏi do lạnh, chườm ấm thường dễ chịu hơn. Nếu không chắc khớp có đang viêm hay không, hãy hỏi nhân viên y tế.

Vì sao sáng dậy khớp cứng, vận động một lúc lại đỡ?

Khi nằm yên lâu, khớp và cơ quanh khớp kém linh hoạt. Ở thoái hóa khớp, cứng khớp buổi sáng thường ngắn, dưới 30 phút. Nếu cứng khớp kéo dài trên 30 phút đến hàng giờ, nhất là ở nhiều khớp bàn tay, cần đi khám để loại trừ bệnh viêm khớp.

Tài liệu tham khảo

1. Jena AB, Olenski AR, Molitor D, Miller N. Association between rainfall and diagnoses of joint or back pain: retrospective claims analysis. BMJ. 2017;359:j5326. PMID: 29237605.
2. McAlindon T, Formica M, Schmid CH, Fletcher J. Changes in barometric pressure and ambient temperature influence osteoarthritis pain. Am J Med. 2007;120(5):429–434. PMID: 17466654.
3. Dixon WG, Beukenhorst AL, Yimer BB, et al. How the weather affects the pain of citizen scientists using a smartphone app. NPJ Digit Med. 2019;2:105. PMID: 31667359.
4. Smedslund G, Hagen KB. Does rain really cause pain? A systematic review of the associations between weather factors and severity of pain in people with rheumatoid arthritis. Eur J Pain. 2011;15(1):5–10. PMID: 20570193.
5. Timmermans EJ, van der Pas S, Schaap LA, et al. Self-perceived weather sensitivity and joint pain in older people with osteoarthritis in six European countries: results from EPOSA. BMC Musculoskelet Disord. 2014;15:66. PMID: 24597710.
6. Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578–1589. PMID: 31278997.
7. Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Rheumatol. 2020;72(2):220–233. PMID: 31908163.
8. Fransen M, McConnell S, Harmer AR, et al. Exercise for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database Syst Rev. 2015;1:CD004376. PMID: 25569281.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Ngành Dược chung tay vì một thế giới “vận động” hơn
• Vai trò của Dược sĩ trong tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 11/11/2026