Zona thần kinh ở người lớn tuổi: nhận biết sớm, điều trị và phòng ngừa

Zona thần kinh (giời leo) do virus thủy đậu tái hoạt động, gặp nhiều hơn ở người từ 50 tuổi. Bệnh gây đau rát và mụn nước thành dải một bên cơ thể. Đi khám trong 72 giờ giúp bác sĩ cân nhắc thuốc kháng virus, còn vắc xin giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh.

Nhiều người lớn tuổi mô tả cơn đau zona là “như kim châm, như bỏng lửa”, có khi đau trước cả khi nổi mụn nước nên dễ nhầm với đau dạ dày, đau tim hay đau lưng. Không ít trường hợp chậm đi khám vì nghĩ đây là bệnh ngoài da, tự đắp lá hoặc chờ tự khỏi, rồi chịu cảnh đau dai dẳng nhiều tháng sau khi ban đã lành. Bài viết giúp gia đình hiểu vì sao người cao tuổi dễ bị zona, cách nhận biết sớm, những việc nên làm, không nên làm và các lựa chọn phòng ngừa đã được chứng minh.

Zona thần kinh là gì và vì sao người lớn tuổi dễ mắc?

Zona thần kinh là bệnh do virus varicella-zoster, chính là virus gây thủy đậu, tái hoạt động. Sau khi khỏi thủy đậu, virus không mất đi mà nằm im trong các hạch thần kinh. Khi miễn dịch tế bào suy giảm theo tuổi hoặc do bệnh, virus “thức dậy” và đi dọc dây thần kinh ra da.

Vì virus đi theo một dây thần kinh nhất định, ban zona thường mọc thành dải ở một bên cơ thể, hay gặp ở ngực, lưng, bụng hoặc mặt, và hiếm khi vượt qua đường giữa. Tổng quan hệ thống của Kawai và cộng sự (BMJ Open, 2014) gồm 130 nghiên cứu ở 26 quốc gia ghi nhận tỷ lệ mắc zona khoảng 3–5 ca trên 1.000 người mỗi năm ở Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á – Thái Bình Dương, tăng rõ theo tuổi.

Những người có nguy cơ cao hơn gồm:

• Người từ 50 tuổi trở lên, nguy cơ càng tăng khi tuổi càng cao.
• Người suy giảm miễn dịch: đang hóa trị, ghép tạng, nhiễm HIV, dùng corticoid liều cao kéo dài hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
• Người có bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh phổi mạn.
• Người đang căng thẳng kéo dài, mất ngủ, sức khỏe suy giảm sau ốm nặng.

Người chưa từng mắc thủy đậu và chưa tiêm vắc xin thủy đậu thì không bị zona, nhưng có thể bị thủy đậu nếu tiếp xúc với dịch mụn nước của người đang bị zona.

Dấu hiệu nhận biết zona thần kinh sớm là gì?

Dấu hiệu sớm của zona thường là đau rát, châm chích, ngứa hoặc tê ở một vùng da một bên cơ thể, xuất hiện 1–5 ngày trước khi nổi ban. Sau đó da đỏ lên, mọc các mụn nước thành chùm theo dải, có thể kèm sốt nhẹ, mệt, đau đầu.

Diễn tiến thường gặp của một đợt zona:

• Giai đoạn tiền triệu (1–5 ngày): đau, rát, ngứa ran một vùng da dù nhìn bên ngoài chưa thấy gì. Đau ở ngực trái có thể bị nhầm với đau tim, đau vùng bụng có thể nhầm với đau dạ dày hoặc sỏi mật.
• Giai đoạn phát ban (khoảng 3–5 ngày): mảng đỏ, mụn nước trong mọc thành chùm, xếp thành dải theo đường đi của dây thần kinh.
• Giai đoạn đóng vảy (7–10 ngày): mụn nước đục, vỡ, khô và đóng vảy. Ban thường lành sau 2–4 tuần, có thể để lại thâm hoặc sẹo.

Ở người cao tuổi, cơn đau thường nặng hơn và ban có thể lan rộng hơn. Người suy giảm miễn dịch có thể có ban lan nhiều vùng hoặc khắp người, cần được khám ngay.

Zona thần kinh có lây không?

Zona không lây theo kiểu người này truyền zona cho người kia. Tuy nhiên, dịch trong mụn nước chứa virus và có thể gây thủy đậu cho người chưa có miễn dịch, như trẻ nhỏ chưa tiêm vắc xin, phụ nữ có thai chưa từng mắc thủy đậu hoặc người suy giảm miễn dịch.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), người bị zona có thể lây virus cho đến khi mụn nước khô và đóng vảy hết. Để bảo vệ người thân:

• Che kín vùng ban bằng gạc hoặc quần áo sạch, rộng; không gãi, không chọc vỡ mụn nước.
• Rửa tay thường xuyên, dùng khăn, quần áo riêng và giặt sạch.
• Tránh tiếp xúc gần với trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ chưa tiêm vắc xin thủy đậu, phụ nữ mang thai và người đang điều trị ung thư cho đến khi ban đóng vảy hết.

Nếu trẻ trong nhà bị sốt và nổi mụn nước sau khi tiếp xúc với người bị zona, cần đưa trẻ đi khám. Cách chăm sóc trẻ sốt tại nhà được hướng dẫn trong bài trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà.

Vì sao cần đi khám sớm trong 72 giờ đầu?

Thuốc kháng virus kê đơn như aciclovir, valaciclovir hay famciclovir có lợi nhất khi bắt đầu trong vòng 72 giờ từ lúc nổi ban. Theo khuyến cáo của Dworkin và cộng sự (Clinical Infectious Diseases, 2007), thuốc giúp ban lành nhanh hơn và giảm thời gian đau cấp tính.

Khuyến cáo này cũng nhấn mạnh người từ 50 tuổi, người đau nhiều, ban rộng hoặc zona ở mặt nên được điều trị sớm. Một số trường hợp đến muộn hơn 72 giờ mà vẫn còn mụn nước mới mọc, bác sĩ vẫn có thể cân nhắc dùng thuốc.

• Liều thuốc kháng virus phụ thuộc chức năng thận, cân nặng và bệnh kèm theo, vì vậy không tự mua hay tự dùng theo đơn của người khác.
• Bác sĩ có thể phối hợp thuốc giảm đau phù hợp với mức độ đau. Không tự dùng corticoid hoặc thuốc bôi chứa corticoid lên ban zona.
• Uống đủ nước khi dùng thuốc kháng virus, nhất là ở người cao tuổi, vì một số thuốc thải qua thận.

Với người nhiều bệnh nền, việc uống đúng thuốc, đủ liều và đúng giờ rất quan trọng. Dược sĩ có thể hỗ trợ sắp xếp lịch uống, như trình bày trong bài vai trò của dược sĩ trong tuân thủ dùng thuốc.

Chăm sóc zona thần kinh tại nhà như thế nào?

Chăm sóc tại nhà nhằm giữ vùng ban sạch, khô, giảm đau và tránh nhiễm khuẩn. Nên mặc quần áo rộng bằng vải cotton, rửa nhẹ vùng da bằng nước sạch, thấm khô, không chà xát và không chọc vỡ mụn nước. Thuốc giảm đau thông thường cần dùng đúng liều.

• Giữ sạch: tắm nước ấm vừa phải, dùng xà phòng dịu nhẹ, thấm khô bằng khăn sạch riêng.
• Làm dịu: đắp gạc mát, sạch lên vùng ban trong vài phút có thể giúp đỡ rát. Băng gạc phải thay hằng ngày.
• Giảm đau: paracetamol theo liều trên nhãn có thể giúp giảm đau nhẹ; nếu đau nhiều, mất ngủ, cần báo bác sĩ để được kê thuốc phù hợp. Cách dùng thuốc giảm đau, hạ sốt an toàn có trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.
• Nghỉ ngơi, ăn đủ chất: ngủ đủ, ăn đủ đạm, rau, trái cây để hỗ trợ cơ thể hồi phục.

Về chuyện “zona kiêng gì”, hiện chưa có bằng chứng cho thấy cần kiêng một loại thực phẩm cụ thể như thịt gà, đồ nếp hay hải sản. Kiêng khem quá mức có thể làm người cao tuổi ăn kém, sụt cân và hồi phục chậm hơn.

Những mẹo dân gian về zona cần hiểu thế nào?

Nhiều nơi vẫn có thói quen vẽ mực lên vùng ban, đắp đậu xanh giã, lá cây hoặc bôi các loại thuốc nam khi bị zona. Đây là những thông tin dân gian để bạn tham khảo, chưa có nghiên cứu khoa học chứng minh hiệu quả, và một số cách có thể gây hại.

• Đắp lá giã, bột đậu lên vùng mụn nước vỡ có thể làm nhiễm khuẩn, viêm da tiếp xúc và để lại sẹo.
• Vẽ mực lên da không tác động tới virus trong dây thần kinh; nếu chỉ dựa vào cách này, người bệnh dễ bỏ lỡ thời điểm dùng thuốc kháng virus.
• Bôi kem, thuốc không rõ thành phần, nhất là loại chứa corticoid, có thể làm ban lan rộng hơn.

Nếu gia đình muốn dùng thêm biện pháp dân gian, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước và không để chúng thay thế việc thăm khám.

Đau dây thần kinh sau zona nguy hiểm ra sao?

Đau dây thần kinh sau zona là biến chứng hay gặp nhất, khi cơn đau kéo dài từ 3 tháng trở lên dù ban đã lành. Người cao tuổi có nguy cơ cao hơn. Theo tổng quan của Kawai và cộng sự, tỷ lệ này dao động từ 5% đến hơn 30%, tùy độ tuổi và cách định nghĩa.

Johnson và Rice (New England Journal of Medicine, 2014) mô tả cơn đau này có thể rát bỏng, nhói như điện giật, hoặc đau chỉ khi chạm nhẹ quần áo vào da. Đau kéo dài ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng và khả năng tự chăm sóc của người lớn tuổi. Kawai cũng ghi nhận hơn 30% người bị đau sau zona còn đau trên 1 năm.

Ngoài đau kéo dài, zona có thể gây các biến chứng khác:

• Zona mắt: ban ở trán, quanh mắt, đặc biệt ở chóp mũi, có thể ảnh hưởng tới giác mạc, gây giảm thị lực nếu không điều trị kịp thời.
• Zona tai: đau tai, mụn nước trong ống tai, có thể kèm liệt mặt, ù tai, chóng mặt.
• Bội nhiễm vi khuẩn: vùng da sưng nóng, chảy mủ, sốt cao trở lại.
• Zona lan tỏa: gặp ở người suy giảm miễn dịch, có thể ảnh hưởng phổi, gan, não.

Vắc xin phòng zona hiệu quả đến đâu?

Vắc xin là cách phòng zona có bằng chứng mạnh. Vắc xin zona tái tổ hợp có tá dược, tiêm hai mũi, đã được Bộ Y tế cấp phép lưu hành tại Việt Nam năm 2024 cho người từ 50 tuổi và người từ 18 tuổi có nguy cơ cao do suy giảm miễn dịch.

Thử nghiệm	Đối tượng	Kết quả chính
ZOE-50 (Lal và cs., NEJM 2015)	15.411 người từ 50 tuổi	Giảm 97,2% nguy cơ zona so với giả dược, theo dõi trung bình 3,2 năm
ZOE-70 (Cunningham và cs., NEJM 2016)	13.900 người từ 70 tuổi	Giảm khoảng 90% nguy cơ zona; gộp dữ liệu người từ 70 tuổi: giảm 88,8% đau sau zona
Vắc xin sống giảm độc lực (Oxman và cs., NEJM 2005)	Người từ 60 tuổi	Giảm 51,3% nguy cơ zona và 66,5% đau sau zona

Phản ứng sau tiêm vắc xin tái tổ hợp khá thường gặp: đau, đỏ, sưng chỗ tiêm, mệt, đau cơ, sốt nhẹ trong 1–3 ngày. Trong ZOE-50, phản ứng mức độ nặng (độ 3) gặp ở 17,0% người tiêm vắc xin so với 3,2% ở nhóm giả dược, còn tỷ lệ biến cố nghiêm trọng tương đương giữa hai nhóm.

Người đã từng bị zona vẫn có thể tái phát, vì vậy vẫn có thể được tư vấn tiêm vắc xin sau khi đợt bệnh đã ổn định. Việc có nên tiêm, tiêm khi nào cần được bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng khám sàng lọc, nhất là ở người đang điều trị ung thư hay dùng thuốc ức chế miễn dịch.

Khi nào nên đi khám ngay vì zona?

Bạn nên đi khám ngay khi nghi zona ở người từ 50 tuổi, người suy giảm miễn dịch, khi ban xuất hiện ở mặt, quanh mắt, tai, khi đau dữ dội, ban lan rộng nhiều vùng, hoặc khi kèm sốt cao, đau đầu nhiều, lú lẫn, yếu liệt một bên cơ thể.

• Ban ở trán, mí mắt, chóp mũi; mắt đỏ, đau, nhìn mờ, chói sáng: cần khám mắt trong ngày.
• Đau tai, méo miệng, nhắm mắt không kín, chóng mặt, nghe kém.
• Ban lan ra nhiều vùng hoặc khắp người, mụn nước có máu.
• Sốt cao, đau đầu dữ dội, cổ cứng, lơ mơ, co giật.
• Vùng ban sưng nóng, chảy mủ, đau tăng sau vài ngày.
• Đau vẫn còn dữ dội sau khi ban đã lành hoặc đau làm mất ngủ, chán ăn.

Câu hỏi thường gặp

Zona thần kinh có tự khỏi không?

Ban zona thường tự lành sau 2–4 tuần, nhưng ở người lớn tuổi, nguy cơ đau kéo dài và biến chứng cao hơn. Đi khám sớm giúp bác sĩ cân nhắc thuốc kháng virus, giảm đau phù hợp và phát hiện kịp zona mắt, zona tai.

Zona thần kinh có tái phát không?

Có. Theo tổng quan của Kawai và cộng sự, nguy cơ tái phát khoảng 1–6%, cao hơn khi theo dõi lâu dài và ở người suy giảm miễn dịch. Vì vậy người đã mắc zona vẫn nên hỏi bác sĩ về tiêm vắc xin.

Bị zona có được tắm không?

Có. Tắm nước ấm vừa phải với xà phòng dịu nhẹ giúp giữ da sạch, giảm nguy cơ bội nhiễm. Không kỳ cọ, không chọc vỡ mụn nước và thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn riêng.

Phụ nữ mang thai có bị lây zona từ người thân không?

Phụ nữ mang thai đã từng mắc thủy đậu hoặc đã tiêm vắc xin thủy đậu thường được bảo vệ. Nếu chưa có miễn dịch, tiếp xúc với dịch mụn nước có thể gây thủy đậu, vì vậy cần tránh tiếp xúc và báo bác sĩ sản khoa.

Tài liệu tham khảo

1. Kawai K, Gebremeskel BG, Acosta CJ. Systematic review of incidence and complications of herpes zoster: towards a global perspective. BMJ Open. 2014;4(6):e004833. PMID: 24916088.
2. Dworkin RH, Johnson RW, Breuer J, et al. Recommendations for the management of herpes zoster. Clin Infect Dis. 2007;44 Suppl 1:S1–S26. PMID: 17143845.
3. Cohen JI. Clinical practice: Herpes zoster. N Engl J Med. 2013;369(3):255–263. PMID: 23863052.
4. Johnson RW, Rice AS. Clinical practice. Postherpetic neuralgia. N Engl J Med. 2014;371(16):1526–1533. PMID: 25317872.
5. Lal H, Cunningham AL, Godeaux O, et al. Efficacy of an adjuvanted herpes zoster subunit vaccine in older adults. N Engl J Med. 2015;372(22):2087–2096. PMID: 25916341.
6. Cunningham AL, Lal H, Kovac M, et al. Efficacy of the herpes zoster subunit vaccine in adults 70 years of age or older. N Engl J Med. 2016;375(11):1019–1032. PMID: 27626517.
7. Oxman MN, Levin MJ, Johnson GR, et al. A vaccine to prevent herpes zoster and postherpetic neuralgia in older adults. N Engl J Med. 2005;352(22):2271–2284. PMID: 15930418.
8. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Shingles (Herpes Zoster): Clinical overview và Transmission.
9. Cục Quản lý Dược – Bộ Y tế. Quyết định 308/QĐ-QLD (tháng 5/2024) về danh mục vắc xin, sinh phẩm được cấp giấy đăng ký lưu hành – Đợt 50.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Vai trò của Dược sĩ trong tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân
• Trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà và dấu hiệu cần đi khám
• Ngành Dược chung tay vì một thế giới “vận động” hơn

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 11/11/2026