Trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà và dấu hiệu cần đi khám

Trẻ bị sốt khi nhiệt độ từ 38°C trở lên. Phần lớn cơn sốt do virus và tự hết sau vài ngày. Việc của cha mẹ là giúp trẻ dễ chịu, cho uống đủ nước và theo dõi dấu hiệu nặng, chứ không phải cố kéo nhiệt độ về bình thường bằng mọi cách.

Mùa lạnh là lúc trẻ nhỏ ốm sốt nhiều nhất: cảm cúm, viêm họng, viêm tai giữa nối nhau. Đêm con sốt 39°C, cha mẹ nào cũng lo. Bài viết giúp cha mẹ hiểu cơn sốt là gì, đo nhiệt độ thế nào cho đúng, dùng thuốc hạ sốt ra sao, những mẹo dân gian nào nên cân nhắc và dấu hiệu nào cần đưa trẻ đi khám ngay.

Trẻ bị sốt bao nhiêu độ thì cần lo?

Theo NHS (Anh), trẻ bị sốt khi nhiệt độ từ 38°C trở lên. Với trẻ trên 6 tháng, con số trên nhiệt kế không đủ để đánh giá bệnh nặng hay nhẹ. Điều quan trọng hơn là tuổi của trẻ, thời gian sốt và trẻ trông thế nào khi nhiệt độ đã hạ.

Hướng dẫn NICE NG143 về sốt ở trẻ dưới 5 tuổi nêu hai ngưỡng theo tuổi mà cha mẹ cần nhớ:

Tuổi của trẻ	Nhiệt độ	Ý nghĩa
Dưới 3 tháng	Từ 38°C	Nhóm nguy cơ cao, cần được bác sĩ khám ngay
3–6 tháng	Từ 39°C	Ít nhất là nguy cơ trung bình, nên đi khám trong ngày
Trên 6 tháng	Bất kỳ	Đánh giá theo biểu hiện của trẻ, không dựa riêng vào nhiệt độ

NICE cũng lưu ý một số vắc xin có thể gây sốt ở trẻ dưới 3 tháng. Dù vậy, cha mẹ vẫn nên gọi cho bác sĩ để được hướng dẫn, thay vì tự kết luận là sốt do tiêm.

Vì sao cơ thể trẻ lại sốt?

Sốt là phản ứng sinh lý của cơ thể khi chống lại nhiễm trùng, không phải là bệnh. Báo cáo lâm sàng của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) năm 2011 cho biết chưa có bằng chứng sốt làm bệnh nặng thêm hay gây tổn thương thần kinh lâu dài ở trẻ khỏe mạnh.

Khi gặp virus hay vi khuẩn, hệ miễn dịch tiết ra các chất truyền tin làm vùng dưới đồi trong não “đặt lại” mức nhiệt cao hơn. Cơ thể co mạch ngoài da, run để sinh nhiệt, nên trẻ thấy lạnh, tay chân mát dù trán nóng. Khi mức nhiệt đặt lại hạ xuống, trẻ đổ mồ hôi và nóng bừng.

Vì vậy, AAP khuyên mục tiêu của việc chăm sóc trẻ sốt là giúp trẻ dễ chịu, chứ không phải đưa nhiệt độ về mức bình thường. Một nghiên cứu năm 2001 tại Mỹ trên 340 người chăm sóc trẻ (Crocetti và cộng sự) cho thấy 91% tin rằng sốt có thể gây hại, 21% lo sốt làm tổn thương não. Các tác giả gọi đây là “nỗi sợ sốt” và cho rằng nó dẫn tới nhiều việc làm không cần thiết.

Đo nhiệt độ cho trẻ thế nào cho đúng?

NICE khuyên dùng nhiệt kế điện tử đo ở nách cho trẻ dưới 4 tuần tuổi. Với trẻ từ 4 tuần đến 5 tuổi, có thể đo ở nách bằng nhiệt kế điện tử, hoặc đo ở tai bằng nhiệt kế hồng ngoại. Miếng dán trán đổi màu được NICE đánh giá là không đáng tin cậy.

• Đo khi trẻ nằm yên, kẹp nhiệt kế sát vào hõm nách, khép tay trẻ lại cho tới khi máy báo.
• Không đo ngay sau khi tắm, sau khi ủ chăn hay khi trẻ vừa chạy nhảy.
• Ghi lại giờ đo, nhiệt độ, giờ uống thuốc. Bảng ghi này giúp bác sĩ rất nhiều khi khám.
• NICE khuyên không đo thường quy ở miệng hay hậu môn cho trẻ dưới 5 tuổi.

Nếu cha mẹ sờ thấy con nóng mà không có nhiệt kế, NICE vẫn yêu cầu nhân viên y tế coi nhận định đó là có giá trị. Dù vậy, có nhiệt kế ở nhà vẫn giúp theo dõi chính xác hơn.

Chăm sóc trẻ sốt tại nhà gồm những gì?

Việc chăm sóc tại nhà gồm ba ý: cho trẻ uống đủ nước, mặc quần áo vừa phải và theo dõi sát, kể cả ban đêm. NHS khuyên tiếp tục cho bú mẹ, cho uống nước thường xuyên và để trẻ nghỉ ở nhà, không đi nhà trẻ hay đi học khi còn sốt.

• Nước: chia nhỏ nhiều lần. Trẻ bú mẹ thì sữa mẹ là lựa chọn phù hợp. Trẻ lớn có thể uống nước lọc, oresol pha đúng hướng dẫn, cháo loãng, súp.
• Quần áo: NICE khuyên không cởi hết quần áo, cũng không ủ kín. Mặc một lớp thoáng, đắp chăn mỏng nếu trẻ thấy lạnh.
• Phòng: thoáng, nhiệt độ dễ chịu, tránh gió lùa trực tiếp.
• Mũi: nếu trẻ sốt kèm nghẹt mũi, có thể vệ sinh mắt mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý để trẻ dễ bú, dễ ngủ hơn.
• Ăn: không ép. Trẻ sốt thường biếng ăn, quan trọng hơn là uống đủ.
• Ban đêm: kiểm tra trẻ vài lần, xem nhịp thở, màu da và trẻ có đánh thức được không.

NICE liệt kê các dấu hiệu mất nước cha mẹ cần nhận ra: thóp lõm, miệng khô, mắt trũng, khóc không có nước mắt và trẻ trông mệt lả. Ít đi tiểu, tã khô lâu hơn bình thường cũng là dấu hiệu đáng chú ý.

Dùng thuốc hạ sốt cho trẻ thế nào là đúng?

Paracetamol hoặc ibuprofen chỉ nên dùng khi trẻ khó chịu, quấy khóc vì sốt, không dùng chỉ để hạ con số trên nhiệt kế. NICE khuyên không dùng cả hai thuốc cùng lúc; chỉ cân nhắc dùng xen kẽ khi trẻ vẫn khó chịu trước giờ uống liều kế tiếp.

Thuốc	Lưu ý theo NHS/NICE
Paracetamol	Không dùng cho trẻ dưới 2 tháng nếu không có chỉ định. Tính liều theo cân nặng, cách nhau ít nhất 4 giờ, không quá 4 liều trong 24 giờ.
Ibuprofen	Không dùng cho trẻ dưới 3 tháng hoặc dưới 5 kg, khi trẻ bị thủy đậu hay mất nước. Trẻ hen cần hỏi bác sĩ trước.
Aspirin	Không dùng cho trẻ dưới 16 tuổi.

Ở Việt Nam, cha mẹ cần nhớ thêm một điều: khi chưa loại trừ được sốt xuất huyết, chỉ dùng paracetamol, không dùng ibuprofen hay aspirin, theo hướng dẫn của Bộ Y tế. Đọc kỹ nồng độ trên nhãn vì gói bột, siro và viên đạn có hàm lượng khác nhau. Không dùng hai sản phẩm cùng chứa paracetamol một lúc.

NICE cũng nhấn mạnh hai điều. Thứ nhất, thuốc hạ sốt không ngăn được co giật do sốt. Thứ hai, việc nhiệt độ hạ hay không hạ sau khi uống thuốc không giúp phân biệt bệnh nặng với bệnh nhẹ. Một trẻ vẫn lừ đừ khi đã hạ sốt cần được khám.

Có nên lau rượu, chườm đá hay ủ ấm cho trẻ sốt không?

Nhiều gia đình vẫn dùng các mẹo dân gian khi trẻ sốt, như lau người, chườm mát, ủ ấm cho “ra mồ hôi”. Các hướng dẫn quốc tế như NICE và NHS không khuyến cáo lau người để hạ sốt, và khuyên không ủ kín trẻ. Dưới đây là cách nhìn khách quan về từng mẹo.

• Lau người bằng nước ấm: nhiều tài liệu trong nước vẫn gợi ý, nhưng NICE không khuyến cáo lau người bằng nước ấm để điều trị sốt. Nếu gia đình vẫn muốn làm, chỉ dùng nước ấm và dừng khi trẻ run hoặc quấy.
• Lau rượu, chườm nước đá: trong nghiên cứu của Crocetti, 73% người chăm sóc từng lau người cho trẻ và 18% trong số đó dùng cồn. Không có hướng dẫn chuyên môn nào khuyên làm việc này với trẻ nhỏ.
• Ủ ấm cho ra mồ hôi: làm trẻ khó thoát nhiệt hơn. NICE khuyên không mặc quá nhiều lớp và không quấn kín trẻ.
• Cạo gió, đánh cảm: chưa có bằng chứng giúp hạ sốt; vết đỏ bầm để lại có thể khiến cha mẹ khó nhận ra ban xuất huyết.

Mẹo dân gian có thể giúp cha mẹ yên tâm, nhưng không nên để chúng làm chậm việc nhận ra dấu hiệu nặng hoặc thay cho việc đưa trẻ đi khám.

Co giật do sốt có nguy hiểm không?

Co giật do sốt là cơn co giật xảy ra khi trẻ đang sốt, theo NHS thường gặp ở trẻ từ 6 tháng đến 6 tuổi. Phần lớn cơn tự hết trong vài phút. Theo NHS, nếu trẻ bị co giật lần đầu, hoặc cơn kéo dài trên 5 phút, cha mẹ cần gọi cấp cứu 115 ngay.

Trong lúc chờ, NHS khuyên ghi lại giờ bắt đầu và kết thúc cơn giật, lấy tay hoặc vật mềm đỡ đầu trẻ, dọn vật nguy hiểm xung quanh. Không giữ chặt hay di chuyển trẻ, không nhét bất cứ thứ gì vào miệng. Khi cơn giật dừng, đặt trẻ nằm nghiêng ở tư thế hồi phục. Như đã nói, uống thuốc hạ sốt sẵn không giúp phòng co giật do sốt.

Khi nào nên đi khám ngay khi trẻ bị sốt?

Hãy đưa trẻ đi khám trong ngày khi trẻ dưới 3 tháng sốt từ 38°C, trẻ 3–6 tháng sốt từ 39°C, sốt kéo dài từ 5 ngày, trẻ bỏ ăn, có dấu hiệu mất nước, hoặc cha mẹ thấy trẻ “không giống mọi khi”. Linh cảm của người chăm sóc cũng là một tín hiệu đáng tin.

NICE lưu ý sốt từ 5 ngày trở lên cần được bác sĩ đánh giá cả bệnh Kawasaki, một bệnh viêm mạch máu ở trẻ nhỏ. Với sốt trong mùa dịch, dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết thường xuất hiện đúng lúc trẻ vừa hạ sốt, nên cha mẹ cần theo dõi thêm vài ngày sau đó.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ bị sốt có nên đắp chăn không?

Có thể đắp chăn mỏng nếu trẻ thấy lạnh, đang run. Không nên ủ kín bằng chăn dày hay mặc nhiều lớp, vì điều này cản trở cơ thể thoát nhiệt. Khi trẻ đổ mồ hôi, nóng bừng thì bỏ bớt chăn và lau khô mồ hôi.

Trẻ sốt về chiều và đêm có phải bệnh nặng không?

Không hẳn. Nhiệt độ cơ thể tự nhiên cao hơn về chiều tối, nên nhiều cơn sốt do virus cũng tăng lên lúc này. Mức độ nặng nhẹ đánh giá qua dấu hiệu toàn thân, không qua giờ sốt. Hãy kiểm tra trẻ vài lần trong đêm như NHS khuyên.

Trẻ bị sốt nhẹ có cần uống thuốc hạ sốt không?

Không bắt buộc. NICE và AAP đều cho rằng chỉ cần dùng thuốc hạ sốt khi trẻ khó chịu. Nếu trẻ sốt nhẹ mà vẫn chơi, ăn uống được, cha mẹ chỉ cần cho uống đủ nước, mặc thoáng và theo dõi.

Có nên đánh thức trẻ dậy để cho uống thuốc hạ sốt?

Thường không cần. Nếu trẻ đang ngủ yên, giấc ngủ giúp trẻ hồi phục. Nghiên cứu của Crocetti cho thấy 85% người chăm sóc sẵn sàng đánh thức trẻ để cho uống thuốc, điều các hướng dẫn không yêu cầu. Tuy vậy, vẫn nên kiểm tra nhịp thở, màu da khi trẻ ngủ.

Tài liệu tham khảo

1. NHS (Anh). High temperature (fever) in children.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Fever in under 5s: assessment and initial management. NICE guideline NG143. 2019 (cập nhật 2021).
3. Sullivan JE, Farrar HC; Section on Clinical Pharmacology and Therapeutics; Committee on Drugs. Fever and antipyretic use in children. Pediatrics. 2011;127(3):580–587. PMID: 21357332.
4. Crocetti M, Moghbeli N, Serwint J. Fever phobia revisited: have parental misconceptions about fever changed in 20 years? Pediatrics. 2001;107(6):1241–1246. PMID: 11389237.
5. Chiappini E, Bortone B, Galli L, de Martino M. Guidelines for the symptomatic management of fever in children: systematic review of the literature and quality appraisal with AGREE II. BMJ Open. 2017;7(7):e015404. PMID: 28760789.
6. Bộ Y tế. Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh sốt xuất huyết Dengue (Quyết định 2760/QĐ-BYT ngày 04/07/2023).

Đọc tiếp

• 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé hiệu quả
• Trẻ bị hắt hơi sổ mũi uống thuốc gì an toàn và hiệu quả nhanh?
• Cách chữa viêm họng cho trẻ tại nhà an toàn và hiệu quả
• Hướng dẫn cách rửa mũi cho trẻ dưới 1 tuổi an toàn

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 04/11/2026