Đột quỵ mùa lạnh: nhận biết sớm theo BE FAST và sơ cứu đúng

Đột quỵ là cấp cứu tối khẩn và nguy cơ tăng vào mùa lạnh, nhất là ở người cao tuổi tăng huyết áp. Hãy nhớ quy tắc BE FAST: mất thăng bằng, nhìn mờ, méo miệng, yếu tay chân, nói khó, và gọi 115 ngay. Không chích máu đầu ngón tay, không tự cho uống thuốc.

Mỗi đợt rét đậm, các khoa cấp cứu thần kinh thường đón nhiều người bệnh đột quỵ hơn. Nhiều trường hợp đến viện muộn vì gia đình chưa nhận ra dấu hiệu, hoặc mất thời gian cho các mẹo truyền miệng. Trong các tình huống tư vấn thường gặp, người nhà kể lại rằng ông bà chỉ “hơi chóng mặt, nói ngọng một chút” vào buổi sáng sớm và nghĩ là do lạnh. Bài viết giúp bạn hiểu vì sao trời lạnh dễ gây đột quỵ, cách nhận biết sớm theo BE FAST và những việc nên làm, không nên làm trong lúc chờ xe cấp cứu.

Vì sao trời lạnh làm tăng nguy cơ đột quỵ?

Trời lạnh làm mạch máu ngoại vi co lại để giữ nhiệt, khiến huyết áp tăng, máu có xu hướng đặc và dễ đông hơn. Ở người cao tuổi, mạch máu kém đàn hồi nên huyết áp dao động mạnh hơn. Những thay đổi này góp phần làm tăng nguy cơ vỡ hoặc tắc mạch máu não.

Nghiên cứu Three-City tại Pháp của Alpérovitch và cộng sự (Archives of Internal Medicine, 2009) trên 8.801 người từ 65 tuổi trở lên ghi nhận huyết áp tâm thu đo vào những ngày lạnh nhất (dưới 7,9°C) cao hơn khoảng 8,0 mmHg so với những ngày ấm nhất (từ 21,2°C trở lên). Mức dao động theo nhiệt độ còn lớn hơn ở người từ 80 tuổi trở lên.

Phân tích tổng hợp 20 nghiên cứu của Wen và cộng sự (Brain and Behavior, 2023) cho thấy nhiệt độ lạnh cực đoan liên quan đến tăng khoảng 33% nguy cơ mắc đột quỵ và 18% nguy cơ tử vong do đột quỵ. Nắng nóng cực đoan cũng làm tăng nguy cơ, nhưng ở mức thấp hơn. Đây là liên quan quan sát được ở cấp độ cộng đồng, không có nghĩa mọi người gặp lạnh đều sẽ đột quỵ.

Ai có nguy cơ đột quỵ cao trong mùa lạnh?

Người có nguy cơ cao gồm người cao tuổi, người tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, rung nhĩ hoặc bệnh tim, người từng bị đột quỵ hay thiếu máu não thoáng qua, người hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia và ít vận động. Càng nhiều yếu tố, nguy cơ càng tăng.

• Tự ý bỏ thuốc huyết áp, quên uống thuốc nhiều ngày, nhất là khi trời lạnh huyết áp dễ tăng.
• Ra ngoài trời lạnh đột ngột vào sáng sớm hoặc đêm khuya, khi vừa ra khỏi chăn ấm.
• Tắm khuya, phòng tắm lạnh, chênh lệch nhiệt lớn giữa nước nóng và không khí lạnh.
• Uống rượu “cho ấm người”: rượu làm giãn mạch ngoại vi, gây cảm giác ấm giả và có thể làm huyết áp dao động.

Uống thuốc đều đặn là một trong những cách phòng đột quỵ quan trọng ở người tăng huyết áp. Vai trò của dược sĩ trong việc này được bàn trong bài tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân.

Nhận biết đột quỵ sớm bằng quy tắc BE FAST như thế nào?

BE FAST là sáu chữ cái giúp nhận biết đột quỵ: B (Balance) mất thăng bằng, E (Eyes) nhìn mờ, F (Face) méo miệng, A (Arm) yếu tay chân một bên, S (Speech) nói khó, T (Time) gọi cấp cứu ngay. Chỉ cần một dấu hiệu khởi phát đột ngột cũng phải nghĩ đến đột quỵ.

Chữ cái	Dấu hiệu	Cách kiểm tra nhanh
B – Thăng bằng	Đột ngột chóng mặt, đi loạng choạng	Nhờ người bệnh đứng dậy, đi vài bước
E – Mắt	Nhìn mờ, nhìn đôi, mất thị lực một bên	Hỏi có nhìn rõ không, che từng mắt
F – Mặt	Méo miệng, xệ một bên mặt	Nhờ người bệnh cười hoặc nhe răng
A – Tay	Yếu, tê một tay hoặc một chân	Giơ hai tay ra trước, xem tay nào rơi xuống
S – Lời nói	Nói ngọng, nói khó, không hiểu lời	Nhờ nhắc lại một câu đơn giản
T – Thời gian	Ghi lại giờ khởi phát	Gọi 115 ngay

Vì sao cần thêm B và E? Nghiên cứu của Aroor và cộng sự (Stroke, 2017) trên 736 người bệnh nhồi máu não cho thấy 14,1% không có triệu chứng nào của FAST khi nhập viện. Khi bổ sung dấu hiệu mất thăng bằng và rối loạn thị giác, tỷ lệ bị bỏ sót giảm xuống còn 4,4%.

Vì sao phải gọi cấp cứu ngay khi nghi đột quỵ?

Phải gọi cấp cứu ngay vì não chết đi rất nhanh khi thiếu máu. Theo ước tính của Saver (Stroke, 2006), trong một cơn nhồi máu não điển hình do tắc mạch lớn, mỗi phút không được điều trị người bệnh mất khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh. Đến viện sớm mở ra nhiều lựa chọn điều trị hơn.

Hướng dẫn năm 2019 của Hội Tim mạch và Hội Đột quỵ Hoa Kỳ (AHA/ASA) cho phép dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch cho người bệnh phù hợp trong vòng 4,5 giờ kể từ lúc khởi phát, và lấy huyết khối bằng dụng cụ cho một số người bệnh tắc mạch lớn, có thể tới 24 giờ sau khi được chọn lọc kỹ bằng hình ảnh. Mọi quyết định đều cần chụp não để biết là nhồi máu hay xuất huyết.

Vì vậy, “thời gian là não”. Ghi nhớ thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường là thông tin rất quý với bác sĩ. Nếu người bệnh thức dậy với triệu chứng, thời điểm này là lúc họ đi ngủ.

Sơ cứu đột quỵ trong lúc chờ xe cấp cứu thế nào?

Trong lúc chờ xe cấp cứu, hãy để người bệnh nằm ở nơi an toàn, đầu hơi cao, nới lỏng quần áo, giữ ấm, theo dõi nhịp thở. Nếu người bệnh nôn hoặc lơ mơ, đặt nằm nghiêng để tránh sặc. Không cho ăn uống, kể cả nước hay thuốc, vì có thể bị rối loạn nuốt.

1. Gọi 115, nói rõ địa chỉ, dấu hiệu và giờ khởi phát.
2. Chuẩn bị sẵn đơn thuốc, sổ khám bệnh, danh sách thuốc đang dùng, nhất là thuốc chống đông.
3. Không để người bệnh tự đi lại, tự lái xe đến viện.
4. Nếu người bệnh ngừng thở, không đáp ứng: ép tim theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu.

Nếu tự đưa người bệnh đi, nên chọn bệnh viện có đơn vị đột quỵ gần nhất có thể, thay vì phòng khám nhỏ không chụp được não.

Những mẹo dân gian nào không nên làm khi nghi đột quỵ?

Không nên chích máu đầu ngón tay, dái tai, cạo gió, xoa dầu, cho ngậm hay uống thuốc truyền miệng trong lúc nghi đột quỵ. Các cách này chưa có bằng chứng giúp ích, lại làm mất thời gian vàng. Cho người bệnh uống thuốc hạ huyết áp hay aspirin khi chưa chụp não cũng có thể gây hại.

Đột quỵ có hai dạng chính: nhồi máu não do tắc mạch và xuất huyết não do vỡ mạch. Aspirin có thể làm nặng thêm xuất huyết não; hạ huyết áp quá nhanh có thể làm giảm máu nuôi vùng não đang thiếu máu. Chỉ bác sĩ, sau khi có hình ảnh chụp não, mới quyết định được thuốc phù hợp.

Nhiều mẹo dân gian như uống nước gừng, xoa dầu nóng có giá trị giữ ấm trong sinh hoạt hằng ngày. Nhưng khi đã có dấu hiệu đột quỵ, việc cần ưu tiên là đưa người bệnh đến viện nhanh. Danh sách những thứ nên có trong tủ thuốc gia đình mùa lạnh có trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.

Phòng đột quỵ mùa lạnh cho người cao tuổi ra sao?

Phòng đột quỵ mùa lạnh gồm giữ ấm cơ thể, nhất là đầu, cổ, ngực, bàn chân; đo huyết áp đều đặn và uống thuốc đúng giờ theo đơn; tránh ra lạnh đột ngột sáng sớm; ăn nhạt, hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá và vận động nhẹ trong nhà ấm.

• Khi thức dậy, nằm thêm vài phút, ngồi dậy từ từ, mặc áo ấm trước khi ra khỏi phòng.
• Giữ phòng tắm kín gió, tắm nước ấm vừa phải, không tắm quá khuya hay sau khi uống rượu.
• Đo huyết áp tại nhà nhiều hơn trong đợt rét; báo bác sĩ nếu huyết áp tăng cao hơn thường lệ để điều chỉnh thuốc.
• Vận động trong nhà như đi bộ quanh phòng, tập dưỡng sinh; tham khảo thêm bài vì một thế giới vận động hơn.
• Giữ ấm và giữ đường hô hấp khỏe, như các lưu ý trong bài bảo vệ sức khỏe hô hấp.

Khi nào nên đi khám dù triệu chứng đã hết?

Bạn nên đi khám ngay cả khi các dấu hiệu như méo miệng, yếu tay, nói khó chỉ kéo dài vài phút rồi tự hết. Đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua, một lời cảnh báo rằng đột quỵ thực sự có thể xảy ra trong thời gian tới nếu không được kiểm tra và dự phòng.

Người từng có cơn thoáng qua cần được bác sĩ tìm nguyên nhân như hẹp động mạch cảnh, rung nhĩ, tăng huyết áp chưa kiểm soát. Ngoài ra, đau đầu dữ dội đột ngột “như sét đánh”, kèm nôn, cứng gáy cũng là tình huống cấp cứu cần gọi 115.

Câu hỏi thường gặp

Đột quỵ có báo trước không?

Đôi khi có, dưới dạng cơn thiếu máu não thoáng qua với triệu chứng tự hết trong vài phút đến vài giờ. Nhiều trường hợp khác xảy ra đột ngột không báo trước, vì vậy cần phòng ngừa các yếu tố nguy cơ.

Người trẻ có bị đột quỵ không?

Có. Đột quỵ thường gặp ở người cao tuổi nhưng người trẻ vẫn có thể mắc, nhất là khi có tăng huyết áp, hút thuốc, dùng chất kích thích hoặc bệnh tim bẩm sinh.

Có nên tự đo huyết áp và cho uống thuốc khi nghi đột quỵ?

Có thể đo huyết áp để báo cho nhân viên y tế, nhưng không tự cho uống thuốc hạ áp. Huyết áp trong đột quỵ cần được bác sĩ kiểm soát theo từng thể bệnh.

Uống rượu có giúp ấm người, phòng đột quỵ không?

Không. Rượu chỉ tạo cảm giác ấm do giãn mạch ngoài da, khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và có thể làm huyết áp dao động. Uống nhiều rượu là yếu tố nguy cơ của đột quỵ.

Tài liệu tham khảo

1. Aroor S, Singh R, Goldstein LB. BE-FAST (Balance, Eyes, Face, Arm, Speech, Time): reducing the proportion of strokes missed using the FAST mnemonic. Stroke. 2017;48(2):479–481. PMID: 28082668.
2. Saver JL. Time is brain – quantified. Stroke. 2006;37(1):263–266. PMID: 16339467.
3. Alpérovitch A, Lacombe JM, Hanon O, et al. Relationship between blood pressure and outdoor temperature in a large sample of elderly individuals: the Three-City study. Arch Intern Med. 2009;169(1):75–80. PMID: 19139327.
4. Wen J, Zou L, Jiang Z, et al. Association between ambient temperature and risk of stroke morbidity and mortality: a systematic review and meta-analysis. Brain Behav. 2023;13(7):e3078. PMID: 37269140.
5. Powers WJ, Rabinstein AA, Ackerson T, et al. Guidelines for the early management of patients with acute ischemic stroke: 2019 update to the 2018 guidelines. Stroke. 2019;50(12):e344–e418. PMID: 31662037.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Vai trò của Dược sĩ trong tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm
• Ngành Dược chung tay vì một thế giới “vận động” hơn

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 10/11/2026