Cúm khi mang thai: nguy cơ, vắc xin và khi nào cần đi khám

Cúm khi mang thai đáng lo hơn cảm lạnh, vì phụ nữ có thai, nhất là ba tháng cuối, dễ bị biến chứng nặng như viêm phổi. Tiêm vắc xin cúm bất hoạt trong thai kỳ giúp bảo vệ cả mẹ lẫn em bé những tháng đầu đời. Khi sốt, ho, đau mỏi, nên đi khám sớm.

Mùa lạnh là thời điểm virus cúm lưu hành mạnh ở miền Bắc. Nhiều mẹ bầu bị sốt, ho, đau người nhưng ngại đi khám vì nghĩ “chỉ là cảm cúm”, hoặc sợ uống thuốc ảnh hưởng đến thai. Trong các tình huống tư vấn thường gặp, câu hỏi hay gặp là: có nên tiêm phòng cúm khi đang mang thai không, và bị cúm rồi thì dùng thuốc gì. Bài viết này tóm tắt bằng chứng về nguy cơ cúm trong thai kỳ, lợi ích của vắc xin và những dấu hiệu cần đến bệnh viện ngay.

Vì sao cúm nguy hiểm hơn khi mang thai?

Cúm nguy hiểm hơn khi mang thai vì thai kỳ làm thay đổi hệ miễn dịch, tim và phổi. Tử cung lớn dần đẩy cơ hoành lên, dung tích phổi giảm, tim phải làm việc nhiều hơn. Vì vậy, khi nhiễm cúm, mẹ bầu dễ bị viêm phổi, suy hô hấp và phải nhập viện hơn người không mang thai.

Tổng quan của Rasmussen và cộng sự (American Journal of Obstetrics and Gynecology, 2012) ghi nhận phụ nữ có thai tăng nguy cơ bệnh nặng và tử vong do cúm, cả trong mùa cúm thường và trong các đại dịch. Trẻ sinh ra từ người mẹ bị cúm nặng có nguy cơ sinh non và nhẹ cân cao hơn. Trẻ dưới 6 tháng tuổi có tỷ lệ nhập viện và tử vong do cúm cao hơn các nhóm tuổi trẻ em khác.

Cúm khác cảm lạnh ở chỗ thường khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu, đau mỏi cơ, mệt lả, kèm ho khan. Cảm lạnh thường nhẹ hơn, chủ yếu sổ mũi, hắt hơi. Cách chăm sóc khi mẹ bầu bị cảm lạnh nhẹ được hướng dẫn trong bài mẹ bầu bị cảm sổ mũi, nghẹt mũi và đau họng.

Nguy cơ nhập viện do cúm tăng thế nào theo tuổi thai?

Nguy cơ nhập viện do cúm tăng dần theo tuổi thai và cao rõ ở ba tháng cuối. Nghiên cứu của Neuzil và cộng sự trên phụ nữ ở bang Tennessee, Hoa Kỳ, ghi nhận nguy cơ bệnh tim phổi cấp trong mùa cúm ở tuần thai 37–42 cao gấp khoảng 4,7 lần so với phụ nữ sau sinh.

Nghiên cứu này theo dõi phụ nữ 15–44 tuổi trong gần 20 năm (1974–1993). Ở phụ nữ ba tháng cuối thai kỳ không có yếu tố nguy cơ khác, số biến cố do cúm là 10,5 trên 10.000 phụ nữ mỗi tháng, so với 1,91 ở phụ nữ không mang thai cùng độ tuổi. Tác giả ước tính cứ 10.000 phụ nữ ba tháng cuối trải qua một mùa cúm trung bình, khoảng 25 người phải nhập viện vì bệnh liên quan đến cúm.

Trong đại dịch cúm A/H1N1 năm 2009, nghiên cứu của Siston và cộng sự (JAMA, 2010) trên 788 phụ nữ có thai mắc cúm ở Hoa Kỳ ghi nhận 30 trường hợp tử vong. Phần lớn các ca tử vong ở giai đoạn theo dõi mở rộng xảy ra ở ba tháng cuối thai kỳ.

Tiêm vắc xin cúm khi mang thai có an toàn và hiệu quả không?

Có. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và CDC Hoa Kỳ khuyến cáo phụ nữ có thai tiêm vắc xin cúm bất hoạt, ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy vắc xin giảm cúm ở mẹ và bảo vệ cả trẻ sơ sinh những tháng đầu.

Thử nghiệm của Zaman và cộng sự tại Bangladesh (New England Journal of Medicine, 2008) gồm 340 bà mẹ. Ở nhóm mẹ được tiêm vắc xin cúm, số trẻ dưới 6 tháng mắc cúm có xét nghiệm xác nhận giảm 63%, bệnh hô hấp có sốt ở trẻ giảm 29%, và bệnh hô hấp có sốt ở mẹ giảm 36% so với nhóm chứng.

Thử nghiệm lớn hơn của Madhi và cộng sự tại Nam Phi (NEJM, 2014) trên 2.116 phụ nữ có thai không nhiễm HIV cho thấy hiệu quả phòng cúm có xét nghiệm xác nhận là 50,4% ở mẹ và 48,8% ở trẻ. Trẻ dưới 6 tháng chưa tiêm được vắc xin cúm, nên kháng thể từ mẹ truyền qua nhau thai là “lá chắn” quan trọng.

Mẹ bầu nên tiêm vắc xin cúm khi nào và lưu ý gì?

Mẹ bầu nên tiêm vắc xin cúm trước hoặc ngay đầu mùa cúm, ở bất kỳ tháng nào của thai kỳ, theo tư vấn của bác sĩ. Chỉ dùng vắc xin dạng tiêm bất hoạt; vắc xin cúm sống giảm độc lực dạng xịt mũi không dùng cho phụ nữ có thai. Cần tiêm nhắc mỗi năm.

• Báo cho nhân viên y tế nếu từng dị ứng nặng sau tiêm vắc xin hoặc đang sốt cao.
• Phản ứng thường gặp là đau, sưng nhẹ chỗ tiêm, mệt hoặc sốt nhẹ một đến hai ngày.
• Có thể tiêm vắc xin cúm cùng thời kỳ với các vắc xin khác được khuyến cáo trong thai kỳ, theo lịch của cơ sở tiêm chủng.
• Người nhà sống cùng, nhất là người sẽ chăm em bé, cũng nên tiêm phòng cúm để giảm lây cho mẹ và bé.

Ở Việt Nam, vắc xin cúm có tại hệ thống trung tâm kiểm soát bệnh tật và các cơ sở tiêm chủng dịch vụ. Khi đi tiêm, mẹ bầu nên mang theo sổ khám thai để nhân viên y tế ghi nhận và tư vấn đầy đủ.

Bị cúm khi mang thai nên làm gì?

Khi nghi bị cúm, mẹ bầu nên đi khám sớm thay vì chờ tự khỏi. Hướng dẫn năm 2018 của Hội Bệnh truyền nhiễm Hoa Kỳ (IDSA) khuyến cáo phụ nữ có thai và trong hai tuần sau sinh được cân nhắc điều trị thuốc kháng virus càng sớm càng tốt, kể cả khi chưa có kết quả xét nghiệm.

Thời điểm điều trị rất quan trọng. Trong nghiên cứu của Siston và cộng sự, phụ nữ có thai được điều trị kháng virus sau hơn 4 ngày kể từ khi khởi phát có tỷ lệ phải vào hồi sức tích cực là 56,9%, so với 9,4% ở người được điều trị trong vòng 2 ngày. Thuốc kháng virus là thuốc kê đơn, mẹ bầu không tự mua dùng.

1. Hạ sốt: sốt cao kéo dài không tốt cho thai. Paracetamol là thuốc hạ sốt thường được dùng trong thai kỳ, theo liều bác sĩ, dược sĩ hướng dẫn. Không tự dùng ibuprofen, aspirin.
2. Uống đủ nước ấm, ăn lỏng dễ tiêu, nghỉ ngơi.
3. Súc họng nước muối ấm, giữ ấm cổ; có thể dùng các mẹo dân gian nhẹ nhàng như uống nước gừng ấm nếu thấy dễ chịu.
4. Đeo khẩu trang, rửa tay, hạn chế tiếp xúc gần với trẻ nhỏ và người cao tuổi trong nhà.

Về các lựa chọn xử trí triệu chứng mũi họng, có thể đọc bài mẹo chữa viêm họng cho bà bầu và mẹ bầu xông mũi được không.

Có nên tự mua thuốc cảm cúm phối hợp khi mang thai?

Không nên. Nhiều thuốc cảm cúm phối hợp chứa thuốc co mạch như phenylephrine, pseudoephedrine, thuốc kháng histamine hoặc thuốc giảm ho, không phù hợp với mọi giai đoạn thai kỳ. Uống nhiều loại cùng lúc còn dễ quá liều paracetamol. Mẹ bầu nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.

Một lỗi hay gặp là uống viên cảm cúm có paracetamol, rồi lại uống thêm viên hạ sốt paracetamol riêng, dẫn đến tổng liều vượt ngưỡng an toàn cho gan. Hãy mang theo vỏ hộp thuốc khi đi khám để bác sĩ kiểm tra thành phần.

Kháng sinh không có tác dụng với virus cúm. Kháng sinh chỉ được dùng khi bác sĩ xác định có bội nhiễm vi khuẩn như viêm phổi, viêm tai, viêm xoang do vi khuẩn. Chuẩn bị sẵn tủ thuốc đúng cách cho mùa lạnh được hướng dẫn trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.

Khi nào nên đi khám ngay?

Mẹ bầu bị cúm cần đến bệnh viện ngay khi khó thở, thở nhanh, đau tức ngực, môi tím, sốt cao không hạ dù đã dùng thuốc, lơ mơ, co giật, nôn nhiều, hoặc thấy thai máy ít, ra máu âm đạo, đau bụng từng cơn. Đừng chờ đến sáng hôm sau nếu có các dấu hiệu này.

• Triệu chứng đỡ rồi lại sốt và ho nặng hơn: nghi bội nhiễm, viêm phổi.
• Mẹ có bệnh nền như hen, đái tháo đường, bệnh tim, béo phì: nên đi khám ngay từ ngày đầu.
• Sau sinh dưới hai tuần mà sốt, ho: vẫn thuộc nhóm nguy cơ cao.
• Trẻ sơ sinh trong nhà có sốt, bú kém, li bì: đưa trẻ đi khám ngay.

Câu hỏi thường gặp

Tiêm vắc xin cúm ba tháng đầu có sao không?

Các tổ chức y tế lớn khuyến cáo có thể tiêm vắc xin cúm bất hoạt ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Hãy trao đổi với bác sĩ sản khoa về thời điểm phù hợp với mùa cúm.

Đang cho con bú có tiêm vắc xin cúm được không?

Được. Phụ nữ cho con bú có thể tiêm vắc xin cúm và tiếp tục cho con bú bình thường. Mẹ được bảo vệ cũng giảm nguy cơ lây cúm cho trẻ nhỏ.

Bị cúm khi mang thai có ảnh hưởng đến thai nhi không?

Cúm nặng, sốt cao kéo dài ở mẹ liên quan với nguy cơ sinh non và nhẹ cân. Phát hiện sớm, hạ sốt đúng cách và điều trị theo chỉ định giúp giảm nguy cơ này.

Mẹ bầu bị cúm có cần cách ly không?

Nên đeo khẩu trang, ở phòng riêng nếu có thể và rửa tay thường xuyên trong vài ngày đầu khi đang sốt, để giảm lây cho người thân, nhất là trẻ nhỏ và người cao tuổi.

Tài liệu tham khảo

1. Neuzil KM, Reed GW, Mitchel EF, Simonsen L, Griffin MR. Impact of influenza on acute cardiopulmonary hospitalizations in pregnant women. Am J Epidemiol. 1998;148(11):1094–1102. PMID: 9850132.
2. Siston AM, Rasmussen SA, Honein MA, et al. Pandemic 2009 influenza A(H1N1) virus illness among pregnant women in the United States. JAMA. 2010;303(15):1517–1525. PMID: 20407061.
3. Rasmussen SA, Jamieson DJ, Uyeki TM. Effects of influenza on pregnant women and infants. Am J Obstet Gynecol. 2012;207(3 Suppl):S3–S8. PMID: 22920056.
4. Zaman K, Roy E, Arifeen SE, et al. Effectiveness of maternal influenza immunization in mothers and infants. N Engl J Med. 2008;359(15):1555–1564. PMID: 18799552.
5. Madhi SA, Cutland CL, Kuwanda L, et al. Influenza vaccination of pregnant women and protection of their infants. N Engl J Med. 2014;371(10):918–931. PMID: 25184864.
6. Uyeki TM, Bernstein HH, Bradley JS, et al. Clinical practice guidelines by the Infectious Diseases Society of America: 2018 update on diagnosis, treatment, chemoprophylaxis, and institutional outbreak management of seasonal influenza. Clin Infect Dis. 2019;68(6):e1–e47. PMID: 30566567.
7. Centers for Disease Control and Prevention. Flu & Pregnancy. cdc.gov (truy cập 04/11/2026); World Health Organization. Vaccines against influenza: WHO position paper, 2022.

Đọc tiếp

• Cách chữa mẹ bầu bị cảm sổ mũi, nghẹt mũi và đau họng nhanh và an toàn nhất
• Mẹ bầu xông mũi được không? Cần lưu ý những điều gì?
• Tư vấn chọn thuốc xịt viêm mũi dị ứng cho bà bầu an toàn và hiệu quả
• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 10/11/2026