Kháng kháng sinh xảy ra khi vi khuẩn thay đổi để sống sót trước thuốc vốn tiêu diệt được chúng, khiến nhiễm khuẩn khó điều trị, kéo dài và nguy hiểm hơn. Năm 2021, kháng kháng sinh trực tiếp gây khoảng 1,14 triệu ca tử vong trên thế giới. Mỗi người có thể góp phần làm chậm vấn đề này.
Mục lục
Tóm tắt nhanh
- Kháng kháng sinh là khi vi khuẩn không còn bị thuốc tiêu diệt; vi khuẩn kháng thuốc, không phải cơ thể “nhờn thuốc”.
- Năm 2021, khoảng 1,14 triệu ca tử vong do kháng kháng sinh trực tiếp gây ra; dự báo khoảng 1,91 triệu ca năm 2050.
- Dùng kháng sinh không cần thiết, tự mua, dùng thuốc thừa, sai liều tạo áp lực chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc.
- Chỉ dùng kháng sinh khi được kê đơn, rửa tay, tiêm chủng đủ; sốt cao, khó thở, có mủ cần đi khám thay vì tự mua thuốc.
“Uống kháng sinh mãi không đỡ”, “phải đổi sang kháng sinh mạnh hơn” là những câu chuyện ngày càng quen thuộc. Phía sau đó thường là hiện tượng vi khuẩn kháng thuốc, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm các mối đe dọa lớn với sức khỏe toàn cầu. Bài viết giải thích kháng kháng sinh là gì, vì sao xảy ra, nguy hiểm thế nào và những việc cụ thể mỗi gia đình có thể làm.
Kháng kháng sinh là gì?
Kháng kháng sinh là khi vi khuẩn không còn bị một hoặc nhiều loại kháng sinh tiêu diệt hay ức chế như trước. Chính vi khuẩn kháng thuốc, không phải cơ thể “nhờn thuốc”. Người nhiễm vi khuẩn kháng thuốc có thể phải dùng kháng sinh đắt hơn, nhiều tác dụng phụ hơn.
Kháng kháng sinh là một phần của khái niệm rộng hơn là kháng thuốc kháng vi sinh vật, bao gồm cả virus, nấm và ký sinh trùng kháng thuốc. Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn, không có tác dụng với virus gây cảm lạnh, cúm, phần lớn viêm họng và viêm phế quản cấp.
Vi khuẩn kháng thuốc có thể lây từ người sang người, qua tay, thực phẩm, nước và môi trường. Vì vậy việc một người dùng kháng sinh không hợp lý có thể ảnh hưởng đến cả gia đình và cộng đồng.
Vì sao vi khuẩn trở nên kháng thuốc?
Vi khuẩn sinh sôi rất nhanh và có thể đột biến hoặc nhận gen kháng thuốc từ vi khuẩn khác. Mỗi lần dùng kháng sinh, vi khuẩn nhạy cảm bị diệt, còn vi khuẩn mang gen kháng sống sót và nhân lên, gọi là áp lực chọn lọc. Dùng kháng sinh không cần thiết làm áp lực này lớn hơn.
Vi khuẩn kháng thuốc bằng nhiều cơ chế: tạo enzyme phá hủy kháng sinh (ví dụ men beta-lactamase phân hủy penicillin, cephalosporin), thay đổi đích tác dụng để thuốc không gắn được, giảm tính thấm của vỏ tế bào hoặc dùng “bơm” tống thuốc ra ngoài. Các gen kháng thuốc có thể nằm trên plasmid, truyền ngang giữa các loài vi khuẩn khác nhau.
Tổng quan hệ thống của Costelloe và cộng sự (BMJ, 2010) cho thấy người được kê kháng sinh cho nhiễm khuẩn hô hấp hoặc tiết niệu có nguy cơ mang vi khuẩn kháng chính kháng sinh đó cao hơn, rõ nhất trong tháng đầu và có thể kéo dài tới 12 tháng. Đợt dùng dài hơn và nhiều đợt hơn liên quan với tỷ lệ kháng cao hơn.
Kháng kháng sinh nguy hiểm như thế nào?
Theo nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu đăng trên The Lancet năm 2024, năm 2021 có khoảng 1,14 triệu ca tử vong do kháng kháng sinh trực tiếp gây ra và 4,71 triệu ca tử vong có liên quan. Dự báo năm 2050 có thể lên khoảng 1,91 triệu ca.
- Năm 2019, ước tính 1,27 triệu ca tử vong do vi khuẩn kháng thuốc trực tiếp gây ra (Antimicrobial Resistance Collaborators, Lancet, 2022).
- Sáu vi khuẩn gây phần lớn ca tử vong liên quan kháng thuốc năm 2019 gồm E. coli, tụ cầu vàng, Klebsiella pneumoniae, phế cầu, Acinetobacter baumannii và Pseudomonas aeruginosa.
- Từ 1990 đến 2021, tử vong do kháng thuốc ở trẻ dưới 5 tuổi giảm hơn 50%, nhưng ở người từ 70 tuổi tăng hơn 80% (GBD 2021 Antimicrobial Resistance Collaborators, Lancet, 2024).
Ngoài con số tử vong, kháng kháng sinh khiến các thủ thuật y khoa như mổ đẻ, thay khớp, hóa trị ung thư, ghép tạng trở nên rủi ro hơn vì phụ thuộc vào kháng sinh dự phòng hiệu quả. Chi phí điều trị, thời gian nằm viện cũng tăng lên.
Những thói quen nào làm tăng kháng kháng sinh?
Thói quen làm tăng kháng kháng sinh gồm tự mua kháng sinh khi bị cảm, cúm, ho do virus; dùng lại kháng sinh thừa hoặc theo đơn người khác; tự ngừng, tự kéo dài thuốc; dùng sai liều; và lạm dụng kháng sinh trong chăn nuôi.
| Thói quen chưa đúng | Vì sao có hại | Nên làm |
|---|---|---|
| Tự mua kháng sinh khi cảm cúm | Kháng sinh không diệt virus, chỉ tạo áp lực chọn lọc | Hỏi bác sĩ, dược sĩ; chăm sóc triệu chứng |
| Dùng kháng sinh thừa, đơn của người khác | Sai thuốc, sai liều, sai thời gian | Chỉ dùng thuốc được kê cho chính mình |
| Tự ngừng thuốc hoặc tự kéo dài | Liều và thời gian không phù hợp với bệnh | Làm đúng chỉ định; hỏi lại bác sĩ nếu có thắc mắc |
| Bỏ liều, uống không đúng giờ | Nồng độ thuốc không đủ | Đặt nhắc giờ uống thuốc |
| Đòi kê kháng sinh “cho chắc” | Tăng dùng không cần thiết | Tin vào đánh giá của bác sĩ |
Theo quy định tại Việt Nam, kháng sinh dùng đường uống là thuốc kê đơn. Theo Llor và Bjerrum (Therapeutic Advances in Drug Safety, 2014), sử dụng kháng sinh quá mức, không cần thiết là yếu tố chính thúc đẩy kháng thuốc, đặc biệt trong chăm sóc ban đầu. Nhiều trường hợp viêm họng, viêm tai ở trẻ có thể theo dõi mà chưa cần kháng sinh, như phân tích trong bài viêm tai giữa cấp ở trẻ: khi nào cần kháng sinh.
Có cần uống hết liều kháng sinh không?
Hãy uống đúng loại, đúng liều, đúng số ngày bác sĩ kê. Với nhiều bệnh, đợt kháng sinh ngắn hơn trước có thể vẫn đủ hiệu quả, nhưng quyết định rút ngắn hay kéo dài phải do bác sĩ đưa ra. Không tự ý ngừng thuốc khi thấy đỡ hay tự uống thêm.
Bài phân tích của Llewelyn và cộng sự (BMJ, 2017) đặt vấn đề rằng thông điệp “phải uống hết liều” chưa dựa trên bằng chứng chắc chắn cho mọi bệnh, và dùng kháng sinh lâu hơn cần thiết cũng góp phần tạo kháng thuốc. Từ đó, nhiều hướng dẫn mới khuyến khích đợt điều trị ngắn hơn cho một số nhiễm khuẩn thường gặp.
Với người dùng, thông điệp an toàn là: tuân thủ đúng đơn; nếu thấy hết triệu chứng sớm hoặc có tác dụng phụ, hãy liên hệ bác sĩ, dược sĩ thay vì tự quyết. Kháng sinh còn thừa không giữ lại để dùng lần sau; nên hỏi dược sĩ cách hủy bỏ an toàn.
Mỗi gia đình có thể làm gì để phòng kháng kháng sinh?
Mỗi gia đình có thể góp phần bằng việc đơn giản: chỉ dùng kháng sinh khi được kê đơn; rửa tay bằng xà phòng; tiêm chủng đầy đủ; ăn chín uống sôi; không dùng chung, không để dành kháng sinh. Phòng nhiễm khuẩn là cách giảm nhu cầu kháng sinh.
- Rửa tay: phân tích gộp của Aiello và cộng sự (American Journal of Public Health, 2008) ghi nhận cải thiện vệ sinh tay giúp giảm khoảng 31% bệnh tiêu hóa và 21% bệnh hô hấp trong cộng đồng. Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch ít nhất 20 giây, nhất là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi ho, hắt hơi.
- Tiêm chủng: vắc xin phế cầu, cúm, ho gà… giúp giảm nhiễm trùng và giảm số lần phải dùng kháng sinh.
- An toàn thực phẩm: nấu chín thịt, trứng; rửa tay và dụng cụ sau khi sơ chế thịt sống.
- Khi trẻ ốm: nhiều trường hợp sốt, ho do virus chỉ cần chăm sóc tại nhà và theo dõi dấu hiệu nặng.
Các chất sát khuẩn bề mặt hay nano bạc có vai trò trong vệ sinh môi trường, nhưng không thay thế kháng sinh khi có nhiễm khuẩn cần điều trị và cũng cần dùng đúng hướng dẫn. Mẹo dân gian như súc miệng nước muối, xông hơi khi cảm có thể giúp dễ chịu, nhưng nếu có dấu hiệu nhiễm khuẩn nặng thì cần đi khám, không tự điều trị kéo dài.
Khi nào nên đi khám thay vì tự mua kháng sinh?
Khi nào nên đi khám: sốt cao trên ba ngày, sốt kèm rét run; khó thở, thở nhanh; đau tai, đau họng dữ dội kèm mủ; tiểu buốt, tiểu ra máu, đau hông lưng; vết thương sưng nóng, chảy mủ; trẻ li bì, bỏ bú; hoặc đã dùng kháng sinh hai đến ba ngày mà không đỡ, nặng hơn.
- Bác sĩ sẽ xác định có nhiễm khuẩn không, chọn kháng sinh phù hợp, có thể làm xét nghiệm nuôi cấy và kháng sinh đồ khi cần.
- Báo cho bác sĩ các đợt kháng sinh gần đây, dị ứng thuốc và các thuốc đang dùng.
- Trẻ đau họng, sốt: tham khảo bài trẻ đau họng uống thuốc gì, khi nào cần kháng sinh.
Câu hỏi thường gặp
Kháng kháng sinh có chữa được không?
Nhiều nhiễm khuẩn do vi khuẩn kháng thuốc vẫn điều trị được bằng kháng sinh khác dựa trên kháng sinh đồ, nhưng lựa chọn ít hơn, chi phí cao hơn và có thể cần nằm viện. Một số vi khuẩn đa kháng còn rất ít thuốc hiệu quả.
Uống kháng sinh nhiều lần có làm cơ thể “nhờn thuốc”?
Cơ thể không nhờn kháng sinh; chính vi khuẩn trong cơ thể trở nên kháng thuốc. Mỗi đợt kháng sinh không cần thiết làm tăng khả năng bạn mang vi khuẩn kháng thuốc trong nhiều tháng.
Cảm cúm có cần uống kháng sinh để phòng bội nhiễm?
Thường không. Kháng sinh không tác dụng với virus cúm, cảm lạnh, và dùng “phòng bội nhiễm” không được khuyến cáo thường quy. Nếu có dấu hiệu nặng lên, sốt trở lại, khó thở, hãy đi khám.
Kháng sinh trong thực phẩm có gây kháng thuốc không?
Lạm dụng kháng sinh trong chăn nuôi góp phần tạo vi khuẩn kháng thuốc có thể lây qua thực phẩm. Nấu chín kỹ, chọn nguồn thực phẩm rõ ràng và giữ vệ sinh khi sơ chế giúp giảm nguy cơ.
Tài liệu tham khảo
- GBD 2021 Antimicrobial Resistance Collaborators. Global burden of bacterial antimicrobial resistance 1990–2021: a systematic analysis with forecasts to 2050. Lancet. 2024. PMID: 39299261.
- Antimicrobial Resistance Collaborators. Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis. Lancet. 2022. PMID: 35065702.
- Costelloe C, et al. Effect of antibiotic prescribing in primary care on antimicrobial resistance in individual patients: systematic review and meta-analysis. BMJ. 2010. PMID: 20483949.
- Llor C, Bjerrum L. Antimicrobial resistance: risk associated with antibiotic overuse and initiatives to reduce the problem. Ther Adv Drug Saf. 2014. PMID: 25436105.
- Llewelyn MJ, et al. The antibiotic course has had its day. BMJ. 2017. PMID: 28747365.
- Aiello AE, et al. Effect of hand hygiene on infectious disease risk in the community setting: a meta-analysis. Am J Public Health. 2008. PMID: 18556606.
- World Health Organization. Antimicrobial resistance – fact sheet.
Đọc tiếp
- Trẻ đau họng uống thuốc gì? Khi nào trẻ cần dùng kháng sinh
- Viêm tai giữa cấp ở trẻ: khi nào cần kháng sinh, khi nào chờ theo dõi
- Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
- Tiêu chảy do rotavirus ở trẻ mùa lạnh: bù nước đúng và khi nào đi viện
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 12/11/2026
