Tiêu chảy do rotavirus ở trẻ mùa lạnh: bù nước đúng và khi nào đi viện

Tiêu chảy do rotavirus hay gặp ở trẻ dưới 5 tuổi vào mùa lạnh, thường kèm nôn, sốt. Điều quan trọng là bù nước bằng oresol áp lực thẩm thấu thấp, tiếp tục cho ăn bú, bổ sung kẽm theo hướng dẫn và theo dõi dấu hiệu mất nước. Tiêm vắc xin rotavirus giúp giảm mạnh nguy cơ bệnh nặng.

Những tháng cuối năm, nhiều phụ huynh đưa con đến viện vì nôn liên tục rồi đi ngoài phân toàn nước. Rotavirus là thủ phạm thường gặp nhất của tiêu chảy cấp nặng ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong mùa đông xuân ở miền Bắc. Bài viết hướng dẫn cha mẹ nhận biết bệnh, bù nước đúng cách tại nhà, những sai lầm hay gặp và khi nào cần đưa trẻ đi viện ngay.

Rotavirus là gì và vì sao hay gặp vào mùa lạnh?

Rotavirus là virus gây viêm dạ dày ruột cấp, lây qua đường phân miệng, tay bẩn và đồ chơi. Ở vùng khí hậu ôn đới và miền Bắc Việt Nam, bệnh tăng vào mùa lạnh, khô, vì virus tồn tại lâu trên bề mặt và trẻ ở trong nhà, tiếp xúc gần nhau nhiều hơn.

Hầu hết trẻ nhiễm rotavirus ít nhất một lần trước 5 tuổi. Lần nhiễm đầu tiên, thường ở trẻ từ 6 tháng đến 2 tuổi, hay nặng nhất. Virus tồn tại nhiều ngày trên tay nắm cửa, đồ chơi, và chỉ cần một lượng rất nhỏ là đủ gây bệnh. Vì vậy các ổ dịch nhỏ trong nhà trẻ, gia đình đông con là rất thường gặp.

Trẻ bị tiêu chảy do rotavirus có biểu hiện gì?

Trẻ bị tiêu chảy do rotavirus thường bắt đầu bằng nôn và sốt trong một đến hai ngày đầu, sau đó đi ngoài phân lỏng toàn nước, màu vàng hoặc xanh, mùi chua, nhiều lần trong ngày. Bệnh thường kéo dài từ ba đến tám ngày. Nguy hiểm lớn nhất là mất nước, nhất là ở trẻ nhỏ.

• Nôn nhiều, có khi nôn ngay sau khi uống.
• Sốt nhẹ đến vừa.
• Phân lỏng như nước, không có máu.
• Đau bụng, quấy khóc, mệt mỏi, biếng ăn.
• Có thể kèm ho, sổ mũi nhẹ.

Phân có máu, mũi nhầy, hoặc sốt cao kéo dài gợi ý nguyên nhân khác như vi khuẩn và cần đi khám sớm. Với các bệnh sốt mùa mưa như sốt xuất huyết, triệu chứng và cách theo dõi hoàn toàn khác, xem bài sốt xuất huyết: giai đoạn nguy hiểm và theo dõi tại nhà.

Làm sao biết trẻ đang mất nước?

Cha mẹ nhận biết trẻ mất nước qua các dấu hiệu: khát, uống háo hức, khóc ít hoặc không có nước mắt, môi miệng khô, mắt trũng, tiểu ít, tã khô nhiều giờ, véo da bụng mất chậm. Trẻ li bì, khó đánh thức, không uống được là mất nước nặng, phải đi viện ngay.

Mức độ	Dấu hiệu	Xử trí
Chưa mất nước	Tỉnh táo, uống bình thường, tiểu đều	Bù nước tại nhà, tiếp tục ăn bú
Có mất nước	Quấy, khát, mắt trũng, véo da mất chậm	Đưa đi khám để bù nước theo phác đồ
Mất nước nặng	Li bì, không uống được, véo da mất rất chậm	Cấp cứu, thường cần truyền dịch

Phân loại này dựa trên hướng dẫn xử trí tiêu chảy của Tổ chức Y tế Thế giới, được Bộ Y tế áp dụng. Trẻ càng nhỏ càng dễ mất nước nhanh, nên với trẻ dưới 6 tháng, cha mẹ cần đưa đi khám sớm hơn.

Bù nước bằng oresol thế nào cho đúng?

Bù nước đúng là pha gói oresol áp lực thẩm thấu thấp với đúng lượng nước ghi trên bao bì, cho trẻ uống từng thìa nhỏ hoặc từng ngụm sau mỗi lần đi ngoài. Nếu trẻ nôn, chờ năm đến mười phút rồi cho uống tiếp, chậm hơn. Dung dịch đã pha chỉ dùng trong 24 giờ.

Tổng quan Cochrane của Kim và cộng sự cho thấy oresol áp lực thẩm thấu thấp giảm nhu cầu truyền dịch ngoài kế hoạch so với oresol chuẩn cũ, đồng thời giảm lượng phân và nôn. Đây là loại oresol được khuyến cáo hiện nay.

Lượng dịch tham khảo sau mỗi lần đi ngoài theo hướng dẫn của WHO:

• Trẻ dưới 2 tuổi: khoảng 50 đến 100 ml.
• Trẻ từ 2 đến 10 tuổi: khoảng 100 đến 200 ml.
• Trẻ lớn và người lớn: uống theo nhu cầu.

Không pha oresol đặc hơn hay loãng hơn hướng dẫn, không pha với nước trái cây, sữa hay nước ngọt. Nên để sẵn oresol trong tủ thuốc gia đình, xem gợi ý trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh cần có gì.

Trẻ tiêu chảy có nên kiêng ăn không?

Trẻ tiêu chảy không nên kiêng ăn. Tiếp tục cho trẻ bú mẹ thường xuyên hơn, trẻ đã ăn dặm thì cho ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ. Kiêng khem khiến trẻ suy dinh dưỡng và hồi phục chậm. Tránh nước ngọt có ga, nước ép nhiều đường vì có thể làm tiêu chảy nặng thêm.

Sau khi hết tiêu chảy, cho trẻ ăn thêm một bữa mỗi ngày trong khoảng hai tuần để bù lại. Kẽm được WHO khuyến cáo cho trẻ tiêu chảy cấp ở các nước thu nhập thấp và trung bình, với liều 10 mg mỗi ngày cho trẻ dưới 6 tháng và 20 mg mỗi ngày cho trẻ lớn hơn, trong 10 đến 14 ngày. Tổng quan Cochrane năm 2016 cho thấy kẽm có thể rút ngắn thời gian tiêu chảy ở trẻ trên 6 tháng có dấu hiệu thiếu dinh dưỡng. Cha mẹ nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về liều phù hợp.

Có nên dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh?

Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy như loperamide cho trẻ nhỏ, vì có thể gây liệt ruột nguy hiểm. Kháng sinh không có tác dụng với rotavirus. Thuốc chống nôn ondansetron có thể được bác sĩ chỉ định cho trẻ nôn nhiều để giúp uống oresol, nhưng không tự mua dùng.

Phân tích gộp của Niño-Serna và cộng sự trên tạp chí Pediatrics năm 2020 cho thấy ondansetron giúp giảm nôn, giảm nhu cầu truyền dịch và nhập viện ở trẻ viêm dạ dày ruột cấp. Tuy nhiên đây là thuốc kê đơn, cần bác sĩ đánh giá. Các men vi sinh được dùng khá phổ biến, nhưng bằng chứng về lợi ích còn không thống nhất; hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Vắc xin rotavirus giúp phòng bệnh đến đâu?

Vắc xin rotavirus dạng uống giúp giảm mạnh nguy cơ tiêu chảy nặng và nhập viện do rotavirus. Vắc xin cần uống sớm, liều đầu từ 6 tuần tuổi và hoàn thành trước khoảng 6 đến 8 tháng tuổi tùy loại. Đây là biện pháp phòng bệnh hiệu quả, cha mẹ nên hỏi lịch tại cơ sở tiêm chủng.

Tổng quan Cochrane năm 2021 của Bergman và cộng sự, tổng hợp hàng chục thử nghiệm với hàng trăm nghìn trẻ, cho thấy các vắc xin rotavirus đang lưu hành làm giảm rõ tiêu chảy nặng do rotavirus, mức bảo vệ cao hơn ở các nước có tỉ lệ tử vong trẻ em thấp. Phân tích gộp của Sun và cộng sự trên JAMA Pediatrics cũng ghi nhận kết quả tương tự. Vắc xin không ngăn được mọi lần nhiễm, nhưng trẻ đã tiêm thường bị nhẹ hơn.

Bên cạnh vắc xin, rửa tay bằng xà phòng sau khi thay tã và trước khi cho trẻ ăn, vệ sinh đồ chơi, xử lý tã bẩn đúng cách giúp hạn chế lây lan trong gia đình. Tăng cường sức khỏe chung của trẻ vào mùa lạnh cũng quan trọng, như trong bài tăng đề kháng mũi họng cho bé.

Khi nào nên đi khám?

Cần đưa trẻ đi khám ngay khi trẻ li bì, khó đánh thức, không uống được hoặc nôn tất cả mọi thứ, có dấu hiệu mất nước, phân có máu, sốt cao, co giật, tiểu rất ít hoặc không tiểu trên sáu giờ. Trẻ dưới 6 tháng tuổi bị tiêu chảy nên được khám sớm.

• Nôn liên tục, không giữ được oresol.
• Đi ngoài nhiều lần, lượng phân nhiều.
• Mắt trũng, khóc không có nước mắt, môi khô.
• Phân có máu hoặc nhầy.
• Tiêu chảy kéo dài quá bảy ngày.
• Trẻ có bệnh nền, suy dinh dưỡng.

Mùa lạnh trẻ cũng hay mắc bệnh hô hấp; nếu trẻ ho kéo dài sau đợt ốm, xem bài ho kéo dài ở trẻ.

Câu hỏi thường gặp

Tự pha nước muối đường thay oresol được không?

Chỉ nên dùng khi thật sự không có oresol, và phải pha đúng tỉ lệ theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Pha sai có thể gây rối loạn điện giải, nên ưu tiên gói oresol pha sẵn.

Trẻ đang bú sữa công thức có cần đổi sữa không?

Thường không cần đổi sữa. Tiếp tục cho trẻ bú như bình thường và bù nước bằng oresol. Nếu tiêu chảy kéo dài, bác sĩ sẽ cân nhắc.

Trẻ đã bị rotavirus có bị lại không?

Có thể bị lại, nhưng các lần sau thường nhẹ hơn lần đầu nhờ miễn dịch đã có.

Người lớn trong nhà có bị lây không?

Có thể, thường bị nhẹ. Rửa tay kỹ, nhất là phụ nữ mang thai và người cao tuổi chăm trẻ ốm.

Tài liệu tham khảo

1. Bergman H, Henschke N, Hungerford D, et al. Vaccines for preventing rotavirus diarrhoea: vaccines in use. Cochrane Database Syst Rev. 2021;11(11):CD008521. PMID: 34788488.
2. Kim Y, Hahn S, Garner P. Reduced osmolarity oral rehydration solution for treating dehydration caused by acute diarrhoea in children. Cochrane Database Syst Rev. 2002;(2):CD002847. PMID: 11406049.
3. Niño-Serna LF, Acosta-Reyes J, Veroniki AA, Florez ID. Antiemetics in children with acute gastroenteritis: a meta-analysis. Pediatrics. 2020;145(4). PMID: 32132152.
4. Sun ZW, Fu Y, Lu HL, et al. Association of rotavirus vaccines with reduction in rotavirus gastroenteritis in children younger than 5 years: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatr. 2021;175(7):e210347. PMID: 33970192.
5. Lazzerini M, Wanzira H. Oral zinc for treating diarrhoea in children. Cochrane Database Syst Rev. 2016;12(12):CD005436. PMID: 27996088.
6. WHO. The treatment of diarrhoea: a manual for physicians and other senior health workers. 4th rev. 2005.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé hiệu quả
• Ho kéo dài ở trẻ: khi nào không còn là cảm lạnh
• Hướng dẫn chi tiết cách rửa mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 09/11/2026