Táo bón ở trẻ nhỏ phần lớn là táo bón chức năng, không do bệnh thực thể: trẻ đi ngoài đau nên nhịn, phân càng khô cứng, tạo vòng luẩn quẩn. Cha mẹ có thể giúp bằng ăn đủ rau quả, nước, tập ngồi bô sau bữa ăn; thuốc làm mềm phân dùng theo hướng dẫn bác sĩ.
Mục lục
Tóm tắt nhanh
- Phần lớn táo bón ở trẻ là táo bón chức năng, khởi phát từ việc trẻ đau nên nhịn đi ngoài.
- Trẻ bú mẹ vài ngày mới đi một lần nhưng phân mềm, bú tốt, tăng cân đều thường là bình thường.
- Ăn đủ rau quả, uống đủ nước, ngồi bô 5–10 phút sau bữa ăn, khích lệ thay vì la mắng.
- Có máu trong phân, bụng chướng, nôn dịch xanh, chậm lớn, táo bón từ tháng đầu sau sinh cần đi khám.
Con ba bốn ngày chưa đi ngoài, mỗi lần đi thì khóc, rặn đỏ mặt, phân to cứng, có khi dính chút máu. Đây là nỗi lo của rất nhiều cha mẹ, nhất là giai đoạn trẻ bắt đầu ăn dặm, cai sữa hoặc tập ngồi bô. Bài viết giúp nhận biết khi nào là táo bón thật, nguyên nhân thường gặp, cách xử trí tại nhà và dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám.

Thế nào là táo bón ở trẻ nhỏ?
Trẻ bị táo bón khi đi ngoài từ 2 lần trở xuống mỗi tuần, phân khô cứng, to, đi ngoài đau hoặc phải rặn nhiều, kéo dài ít nhất một tháng. Số lần đi ngoài bình thường thay đổi nhiều theo tuổi và kiểu ăn, nên độ cứng của phân và cảm giác đau quan trọng hơn số ngày.
Phân tích gộp của Koppen và cộng sự (2018) ước tính khoảng 9,5% trẻ em trên thế giới bị táo bón chức năng. Theo khuyến cáo của Hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa châu Âu và Bắc Mỹ (Tabbers 2014), phần lớn trẻ táo bón không có bệnh lý thực thể nào được tìm thấy.
Những trường hợp không phải táo bón
- Trẻ bú mẹ hoàn toàn trên 6 tuần tuổi có thể vài ngày mới đi một lần, nếu phân mềm, trẻ bú tốt, tăng cân đều thì thường bình thường.
- Trẻ dưới 9 tháng rặn đỏ mặt, khóc vài phút rồi đi ra phân mềm: thường là do phối hợp cơ chưa nhịp nhàng, tự hết theo thời gian.
- Trẻ đổi sữa, bắt đầu ăn dặm có phân đặc hơn trong vài ngày đầu: theo dõi thêm trước khi kết luận.
Vì sao trẻ nhỏ hay bị táo bón?
Nguyên nhân thường gặp là trẻ nhịn đi ngoài. Một lần đi ngoài đau vì phân cứng khiến trẻ sợ, cố nín. Phân ở lại lâu trong ruột bị hút bớt nước, càng to và khô, lần sau càng đau hơn. Các mốc dễ khởi phát là ăn dặm, cai sữa, tập ngồi bô và bắt đầu đi nhà trẻ.
- Chế độ ăn ít rau, trái cây, nhiều sữa, bột tinh; uống ít nước.
- Pha sữa công thức đặc hơn hướng dẫn trên hộp.
- Tập ngồi bô quá sớm, ép buộc hoặc la mắng khi trẻ đi ra quần.
- Trẻ mải chơi, ngại đi vệ sinh ở trường, nhà vệ sinh lạ.
- Ít vận động, nhất là mùa lạnh trẻ ở trong nhà nhiều; ốm sốt làm trẻ ăn uống kém.
Một số trường hợp ít gặp hơn liên quan bệnh lý như suy giáp, bệnh Hirschsprung (thiếu tế bào thần kinh ở đoạn ruột cuối), dị dạng cột sống, dị ứng đạm sữa bò hoặc tác dụng phụ của thuốc. Bác sĩ sẽ nghĩ tới các nguyên nhân này khi có dấu hiệu bất thường.

Táo bón kéo dài ảnh hưởng tới trẻ ra sao?
Táo bón kéo dài làm khối phân lớn ứ trong trực tràng, kéo giãn ruột, trẻ giảm cảm giác buồn đi ngoài. Phân lỏng phía trên có thể rỉ quanh khối phân cứng, làm són phân ra quần, dễ nhầm là tiêu chảy. Trẻ có thể đau bụng, chán ăn, nứt hậu môn chảy máu, ngại đi học.
- Nứt kẽ hậu môn: vệt máu đỏ tươi trên phân hoặc giấy vệ sinh, trẻ rất đau khi đi ngoài.
- Són phân, tiểu dầm, nhiễm khuẩn tiết niệu tăng ở trẻ táo bón kéo dài.
- Ảnh hưởng tâm lý: xấu hổ, sợ đi vệ sinh, căng thẳng trong gia đình.
Cha mẹ có thể làm gì tại nhà?
Ba trụ cột là chế độ ăn uống hợp lý, thói quen đi vệ sinh đều đặn và thái độ bình tĩnh, khích lệ. Theo Tabbers (2014), trẻ cần chất xơ và nước ở mức bình thường theo tuổi; ép ăn thật nhiều chất xơ hay uống thật nhiều nước không thêm lợi ích rõ ràng.
- Ăn uống: thêm rau xanh, trái cây như đu đủ, thanh long, lê, mận, khoai lang, ngũ cốc nguyên hạt; cho trẻ uống nước đều trong ngày; pha sữa đúng tỷ lệ.
- Ngồi bô sau bữa ăn: trẻ đã tập vệ sinh nên ngồi bô hoặc bồn cầu 5–10 phút sau bữa chính, 2–3 lần mỗi ngày, có ghế kê chân để đầu gối cao hơn hông.
- Khích lệ: khen khi trẻ ngồi bô, dù chưa đi được; không la mắng, phạt khi trẻ són phân.
- Nhật ký: ghi số lần đi ngoài, tính chất phân, đau bụng để mang theo khi khám.
- Vận động: cho trẻ chạy nhảy, chơi trong nhà nếu trời lạnh; với trẻ nhỏ có thể xoa bụng nhẹ theo chiều kim đồng hồ.
Nếu trẻ đang tập ngồi bô mà sợ, có thể tạm cho dùng lại tã một thời gian rồi tập lại khi trẻ sẵn sàng. Ép buộc thường làm trẻ nhịn nhiều hơn.

Khi nào trẻ cần dùng thuốc làm mềm phân?
Khi thay đổi ăn uống và thói quen sau 1–2 tuần không cải thiện, hoặc trẻ đã có khối phân ứ nhiều, bác sĩ có thể kê thuốc làm mềm phân. Theo Tabbers (2014), polyethylene glycol là lựa chọn đầu tay, lactulose là lựa chọn thay thế. Thuốc thường cần dùng ít nhất hai tháng, giảm liều dần.
Nhiều cha mẹ ngừng thuốc ngay khi trẻ đi ngoài được vài lần, khiến táo bón tái phát vì trực tràng chưa kịp hồi phục kích thước và cảm giác. Hướng dẫn khuyên duy trì đến khi trẻ đi ngoài đều, phân mềm ít nhất một tháng rồi mới giảm dần theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Không tự ý thụt tháo, dùng thuốc đặt hậu môn thường xuyên cho trẻ; chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định.
- Không dùng dầu khoáng (dầu parafin) cho trẻ nhỏ vì nguy cơ sặc vào phổi.
- Không dùng các mẹo như mồi hậu môn bằng que, cọng rau, xà phòng; dễ gây trầy xước, nhiễm trùng.
- Men vi sinh chưa có đủ bằng chứng giúp táo bón ở trẻ; về vai trò của men vi sinh, xem bài men vi sinh khi uống kháng sinh.

Khi nào nên đi khám?
Khi nào nên đi khám: đưa trẻ đi khám khi táo bón kéo dài trên 2 tuần dù đã điều chỉnh ăn uống, trẻ đau nhiều, có máu trong phân, són phân. Cần khám sớm nếu táo bón bắt đầu ngay trong tháng đầu sau sinh, hoặc trẻ sơ sinh chậm đi phân su quá 48 giờ sau sinh.
- Bụng chướng to, nôn ra dịch xanh, sốt, bỏ bú: cần đến viện ngay.
- Chậm tăng cân, chậm lớn, mệt mỏi, da khô, lạnh: cần kiểm tra thêm.
- Yếu chân, đi lại bất thường, có lúm, túm lông vùng thắt lưng cùng: cần khám thần kinh, cột sống.
- Phân dẹt như sợi băng kéo dài, hậu môn bất thường.
Nếu trẻ sốt kèm nôn, bỏ ăn, hãy theo dõi theo hướng dẫn trong bài trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà và đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu nặng.

Câu hỏi thường gặp
Trẻ bú mẹ 5 ngày chưa đi ngoài có phải táo bón không?
Nếu trẻ trên 6 tuần tuổi, bú tốt, không chướng bụng, phân mềm khi đi thì thường bình thường. Nếu trẻ quấy khóc, nôn, bụng chướng, cần đi khám.
Uống nước cam, ăn chuối có giúp trẻ hết táo bón?
Trái cây giàu chất xơ và nước như lê, mận, đu đủ giúp ích. Chuối chín có thể dùng, nhưng chuối xanh nhiều tinh bột dễ làm phân cứng hơn.
Dùng thuốc làm mềm phân lâu có làm trẻ lệ thuộc không?
Polyethylene glycol và lactulose không gây lệ thuộc khi dùng theo chỉ định. Ngừng thuốc quá sớm mới là nguyên nhân hay gây tái phát.
Có nên đổi sữa công thức khi trẻ táo bón?
Trước hết kiểm tra cách pha có đúng tỷ lệ không. Chỉ đổi sữa khi bác sĩ nghi dị ứng đạm sữa bò hoặc có lý do cụ thể.
Tài liệu tham khảo
- Tabbers MM, et al. Evaluation and treatment of functional constipation in infants and children: evidence-based recommendations from ESPGHAN and NASPGHAN. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2014. PMID: 24345831.
- Koppen IJN, et al. Prevalence of Functional Defecation Disorders in Children: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Pediatr. 2018. PMID: 29656863.
- Lee-Robichaud H, et al. Lactulose versus Polyethylene Glycol for Chronic Constipation. Cochrane Database Syst Rev. 2010. PMID: 20614462.
Đọc tiếp
- Men vi sinh khi uống kháng sinh: có cần không, dùng thế nào?
- Tiêu chảy do rotavirus ở trẻ mùa lạnh: bù nước đúng và khi nào đi viện
- Trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà và dấu hiệu cần đi khám
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 19/11/2026


