Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là bệnh phổi kéo dài làm đường thở hẹp dần, gây khó thở, ho, khạc đờm. Mùa lạnh, virus và không khí lạnh dễ gây đợt cấp. Thuốc hít đúng kỹ thuật, tiêm vắc xin, giữ ấm, tập thở và nhận biết sớm dấu hiệu xấu giúp hạn chế nhập viện.
Mục lục
Tóm tắt nhanh
- COPD làm đường thở hẹp kéo dài, chẩn đoán bằng đo chức năng hô hấp; nguyên nhân chính là thuốc lá, khói bếp.
- Mùa đông, virus đường hô hấp và không khí lạnh làm tăng đợt cấp, nhập viện (Donaldson 2014).
- Dùng thuốc hít đúng kỹ thuật, tiêm cúm hằng năm, phế cầu, tập thở chúm môi, vận động đều.
- Khó thở khi nghỉ, nói không thành câu, môi tím, lơ mơ cần gọi 115 hoặc đến viện ngay.
Nhiều người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính kể rằng mùa đông là thời gian khó khăn nhất trong năm: đi vài bước đã hụt hơi, ho nhiều đờm hơn, một lần cảm lạnh có thể dẫn tới nằm viện cả tuần. Bài viết giải thích vì sao đợt cấp hay xảy ra khi trời lạnh, cách nhận biết sớm và những việc người bệnh, gia đình có thể làm để phòng.

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là gì?
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là tình trạng đường thở bị viêm, hẹp kéo dài và phế nang bị phá hủy, khiến luồng khí thở ra bị cản trở, không hồi phục hoàn toàn. Nguyên nhân chính là hút thuốc lá, ngoài ra còn khói bếp củi, than, bụi nghề nghiệp, ô nhiễm không khí.
Theo báo cáo GOLD 2023 (Agustí và cộng sự), chẩn đoán bệnh dựa vào đo chức năng hô hấp: sau khi dùng thuốc giãn phế quản, tỷ lệ FEV1/FVC vẫn dưới 0,7. Nhiều người chỉ nghĩ mình bị “viêm phế quản do hút thuốc” và không đi đo, nên bệnh thường được phát hiện muộn khi đã khó thở nhiều.
- Triệu chứng hay gặp: khó thở khi gắng sức tăng dần, ho kéo dài, khạc đờm buổi sáng, thở khò khè.
- Thường gặp ở người trên 40 tuổi có tiền sử hút thuốc hoặc tiếp xúc khói, bụi lâu năm.
- Bệnh khác hen phế quản: hen thường khởi phát sớm, triệu chứng thay đổi nhiều và hồi phục tốt với thuốc.
Vì sao đợt cấp hay xảy ra vào mùa lạnh?
Mùa lạnh, virus cúm, virus hợp bào hô hấp, rhinovirus lưu hành mạnh, người bệnh dễ nhiễm và nhiễm nặng hơn. Không khí lạnh, khô làm co thắt đường thở, tăng tiết đờm. Người bệnh ít vận động, đóng kín cửa, đun bếp than sưởi càng làm không khí trong nhà kém đi.
Tổng quan của Donaldson và Wedzicha (2014) cho thấy số đợt cấp tăng rõ vào mùa đông, kéo theo nhiều ca nhập viện và tử vong hơn. Nguyên nhân được cho là kết hợp giữa nhiễm virus đường hô hấp, tiếp xúc lạnh trong và ngoài nhà, và có thể cả nồng độ vitamin D thấp do ít ánh nắng.
Người đồng thời mắc hen phế quản và COPD càng cần chú ý, vì hai bệnh có chung nhiều yếu tố khởi phát khi trời lạnh, như phân tích trong bài hen phế quản khi trời lạnh.

Làm sao nhận biết sớm một đợt cấp?
Đợt cấp là khi khó thở, ho, đờm nặng lên rõ so với hằng ngày, kéo dài trong vài ngày, thường dưới 14 ngày. Dấu hiệu sớm gồm phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn, đờm đặc hơn hoặc chuyển vàng xanh, đi lại trong nhà cũng hụt hơi, ngủ phải kê cao gối.
| Mức độ | Dấu hiệu | Nên làm |
|---|---|---|
| Theo dõi tại nhà | Ho, đờm tăng nhẹ, khó thở hơi tăng nhưng vẫn sinh hoạt được | Làm theo kế hoạch hành động bác sĩ đã dặn, liên hệ bác sĩ nếu không đỡ sau 1–2 ngày |
| Cần khám trong ngày | Đờm đặc, đổi màu, sốt, phải dùng thuốc cắt cơn nhiều lần, ngủ không được vì khó thở | Đến cơ sở y tế để được đánh giá, có thể cần thêm thuốc |
| Cấp cứu ngay | Khó thở khi nghỉ, nói không thành câu, môi tím, lơ mơ, đau ngực, phù chân tăng | Gọi 115 hoặc đến viện ngay |
Người bệnh nên có một kế hoạch hành động bằng văn bản, được bác sĩ hướng dẫn: khi nào tăng thuốc, khi nào bắt đầu thuốc dự phòng đã kê sẵn, khi nào phải đến viện. Gia đình cũng nên biết các dấu hiệu nguy hiểm để hỗ trợ kịp thời, nhất là với người cao tuổi sống một mình.

Dùng thuốc hít thế nào cho đúng?
Thuốc giãn phế quản dạng hít là nền tảng trong COPD. Nhiều nghiên cứu cho thấy phần lớn người bệnh dùng bình hít sai ít nhất một bước, khiến lượng thuốc vào phổi giảm. Mỗi lần tái khám, hãy mang bình hít theo và nhờ bác sĩ, dược sĩ kiểm tra lại kỹ thuật.
- Lắc bình (với bình xịt định liều), tháo nắp, kiểm tra bộ đếm liều còn thuốc.
- Thở ra hết sức, nhưng không thở vào ống ngậm.
- Ngậm kín ống, hít vào theo đúng kiểu của dụng cụ: bình xịt hít chậm sâu, bình bột hít nhanh mạnh.
- Nín thở khoảng 5–10 giây, rồi thở ra từ từ.
- Súc miệng sau khi dùng thuốc có chứa corticoid để giảm nấm miệng, khàn tiếng.
Người khó phối hợp tay và hơi thở, nhất là người cao tuổi, có thể dùng thêm buồng đệm. Không tự ý ngừng thuốc duy trì khi thấy đỡ, vì thuốc giúp giảm số đợt cấp. Mua sẵn đủ thuốc trước Tết, kỳ nghỉ dài để không bị gián đoạn.

Vắc xin nào giúp giảm đợt cấp?
Người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính được khuyến cáo tiêm vắc xin cúm hằng năm, vắc xin phế cầu, vắc xin COVID-19 theo hướng dẫn hiện hành, và cân nhắc vắc xin virus hợp bào hô hấp ở người lớn tuổi. Tiêm phòng không ngăn hết các đợt cấp nhưng giảm số đợt và mức độ nặng.
Tổng quan Cochrane của Kopsaftis và cộng sự (2018) cho thấy vắc xin cúm bất hoạt giúp giảm tổng số đợt cấp ở người COPD. Tiêm cúm nên làm trước hoặc đầu mùa lạnh; nếu đã muộn, tiêm vẫn có ích. Người bệnh nên hỏi bác sĩ về thời điểm phù hợp cho từng loại vắc xin.
Giữ ấm và tập luyện mùa lạnh ra sao?
Giữ ấm cổ, ngực, bàn chân khi ra ngoài; đeo khẩu trang giúp làm ấm khí thở vào. Trong nhà, giữ nhiệt độ ấm vừa phải, không đốt than, củi trong phòng kín. Vẫn nên vận động đều trong nhà như đi bộ, tập thở chúm môi, vì nằm nhiều làm cơ yếu và khó thở hơn.
- Tập thở chúm môi: hít vào bằng mũi 2 nhịp, thở ra qua môi chúm 4 nhịp, giúp giảm cảm giác hụt hơi.
- Đi bộ trong nhà hoặc hành lang 10–15 phút, vài lần mỗi ngày, tăng dần theo sức.
- Ăn đủ đạm, chia nhiều bữa nhỏ nếu ăn no làm khó thở.
- Bỏ thuốc lá và tránh khói thuốc thụ động là biện pháp quan trọng ở mọi giai đoạn bệnh.
Tổng quan Cochrane của McCarthy và cộng sự (2015) cho thấy phục hồi chức năng hô hấp cải thiện khả năng gắng sức và chất lượng sống của người COPD. Nhiều bệnh viện có chương trình này; người bệnh có thể hỏi bác sĩ để được hướng dẫn bài tập tại nhà.

Khi nào nên đi khám ngay?
Khi nào nên đi khám: cần đến viện ngay khi khó thở lúc nghỉ, nói không thành câu, môi hoặc đầu ngón tay tím tái, lơ mơ, lú lẫn, đau ngực, sốt cao, hoặc đã dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch mà không đỡ. Người cao tuổi bị viêm phổi có thể chỉ mệt, lừ đừ.
Các dấu hiệu viêm phổi kín đáo ở người lớn tuổi được mô tả trong bài viêm phổi ở người cao tuổi. Ngoài ra, người trên 40 tuổi hút thuốc lâu năm, ho khạc đờm kéo dài nên chủ động đi đo chức năng hô hấp dù chưa khó thở nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Phổi của người bệnh có hồi phục hoàn toàn được không?
Hiện chưa thể làm phổi hồi phục hoàn toàn, nhưng bỏ thuốc lá, dùng thuốc đều, tiêm phòng và tập luyện giúp giảm triệu chứng, giảm đợt cấp và sống tốt hơn.
Có nên tự dùng kháng sinh khi ho đờm nhiều?
Không nên. Kháng sinh chỉ cần khi bác sĩ đánh giá có nhiễm khuẩn, ví dụ đờm mủ kèm khó thở tăng. Dùng sai làm tăng vi khuẩn kháng thuốc.
Người COPD có nên dùng máy tạo oxy tại nhà?
Chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định dựa trên đo nồng độ oxy máu. Tự thở oxy không đúng có thể nguy hiểm với một số người bệnh.
Mùa lạnh người bệnh có nên đi tập thể dục buổi sáng sớm?
Nên tránh lúc trời lạnh nhất. Có thể tập trong nhà hoặc ra ngoài khi trời ấm hơn, khởi động kỹ và đeo khẩu trang.
Tài liệu tham khảo
- Agustí A, et al. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease 2023 Report: GOLD Executive Summary. Eur Respir J. 2023. PMID: 36858443.
- Donaldson GC, Wedzicha JA. The causes and consequences of seasonal variation in COPD exacerbations. Int J Chron Obstruct Pulmon Dis. 2014. PMID: 25336941.
- Kopsaftis Z, et al. Influenza vaccine for chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Cochrane Database Syst Rev. 2018. PMID: 29943802.
- McCarthy B, et al. Pulmonary rehabilitation for chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst Rev. 2015. PMID: 25705944.
Đọc tiếp
- Hen phế quản khi trời lạnh: giữ cơn hen trong tầm kiểm soát
- Viêm phổi ở người cao tuổi: dấu hiệu dễ bị bỏ sót
- Hạ thân nhiệt ở người cao tuổi và trẻ nhỏ mùa rét: nhận biết và sơ cứu
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 19/11/2026


