Bệnh sởi ở trẻ: dấu hiệu, biến chứng, chăm sóc và tiêm phòng

Bệnh sởi ở trẻ là bệnh do virus, lây rất mạnh qua đường hô hấp, bắt đầu bằng sốt, ho, chảy mũi, đỏ mắt rồi phát ban từ sau tai lan xuống toàn thân. Trẻ dưới 5 tuổi, suy dinh dưỡng, chưa tiêm vắc xin dễ biến chứng. Tiêm đủ mũi vắc xin giúp phòng bệnh hiệu quả.

Mỗi khi có tin về các ổ dịch sởi, nhiều cha mẹ lo lắng không biết con sốt, ho, nổi ban có phải sởi không, chăm sóc tại nhà thế nào, có cần kiêng gió, kiêng nước như ông bà dặn hay không. Bài viết tổng hợp hướng dẫn của Bộ Y tế và các nghiên cứu quốc tế để giúp gia đình nhận biết sớm bệnh sởi ở trẻ, chăm sóc đúng, phòng lây cho người thân và biết khi nào cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.

Bệnh sởi là gì và lây như thế nào?

Sởi là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus sởi gây ra, lây qua giọt bắn và hạt khí dung khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện. Virus có thể lơ lửng trong phòng kín một thời gian sau khi người bệnh rời đi. Người chưa có miễn dịch rất dễ bị lây.

Theo tổng quan của Moss (The Lancet, 2017), sởi là một trong những bệnh lây mạnh nhất ở người: một người bệnh có thể lây cho trung bình 12–18 người khác trong cộng đồng chưa có miễn dịch. Theo Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh sởi của Bộ Y tế (Quyết định 1019/QĐ-BYT ngày 26/3/2025), thời gian ủ bệnh từ 7 đến 21 ngày, trung bình khoảng 10 ngày. Theo CDC Hoa Kỳ, người bệnh có thể lây từ khoảng 4 ngày trước đến 4 ngày sau khi phát ban.

Những nhóm có nguy cơ mắc và biến chứng nặng hơn theo Bộ Y tế:

• Trẻ dưới 12 tháng tuổi, chưa đến tuổi tiêm hoặc chưa đủ mũi vắc xin.
• Trẻ và người lớn chưa tiêm vắc xin, chưa từng mắc sởi.
• Người suy giảm miễn dịch, người mắc bệnh mạn tính.
• Trẻ suy dinh dưỡng, thiếu vitamin A.
• Phụ nữ có thai.

Dấu hiệu bệnh sởi ở trẻ diễn tiến ra sao?

Bệnh sởi điển hình qua các giai đoạn: ủ bệnh không triệu chứng, khởi phát với sốt, ho, chảy mũi, đỏ mắt trong 2–4 ngày, rồi phát ban sau 3–4 ngày sốt cao. Ban mọc từ sau tai, lan ra mặt, thân mình và tay chân, sau đó bay dần và để lại vết thâm như “vằn da hổ”.

Giai đoạn	Biểu hiện thường gặp
Ủ bệnh (7–21 ngày)	Chưa có triệu chứng rõ
Khởi phát (2–4 ngày)	Sốt, mệt, ho, chảy mũi, mắt đỏ, chảy nước mắt; có thể thấy hạt Koplik, là các chấm trắng nhỏ ở niêm mạc má trong miệng
Toàn phát (2–5 ngày)	Ban dát sẩn đỏ mọc từ sau tai, chân tóc, lan xuống mặt, cổ, ngực, bụng rồi tay chân; trẻ sốt cao nhất lúc ban mọc rộng
Hồi phục	Ban bay theo thứ tự đã mọc, để lại vết thâm “vằn da hổ”; hết sốt, ho có thể kéo dài 1–2 tuần

Khi ban mọc, nếu trẻ hạ sốt và ăn uống khá hơn, bệnh thường đang đi đúng diễn tiến. Ngược lại, sốt kéo dài sau khi ban đã bay, ho nặng lên, thở nhanh là dấu hiệu gợi ý biến chứng. Với trẻ đang sốt, bạn có thể tham khảo thêm cách theo dõi trong bài trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà.

Phân biệt sởi với các bệnh sốt phát ban khác thế nào?

Sởi thường có “bộ ba” ho, chảy mũi, đỏ mắt trước khi phát ban, ban mọc theo thứ tự từ đầu xuống chân và trẻ sốt cao khi ban mọc. Rubella, sốt phát ban do virus khác hay sốt xuất huyết có cách khởi phát và đặc điểm ban khác. Bác sĩ và xét nghiệm giúp xác định.

• Rubella: sốt nhẹ, nổi hạch sau tai, sau gáy, ban nhạt màu, bay nhanh trong khoảng 3 ngày.
• Sốt phát ban do HHV-6 (ban đào): trẻ nhỏ sốt cao 3–5 ngày, khi hết sốt mới nổi ban.
• Sốt xuất huyết: sốt cao đột ngột, đau cơ, có thể có chấm xuất huyết, chảy máu chân răng; xem thêm bài sốt xuất huyết giai đoạn nguy hiểm.
• Dị ứng thuốc: ban xuất hiện sau khi dùng thuốc, thường ngứa, không có bộ ba ho, chảy mũi, đỏ mắt.

Khi nghi trẻ mắc sởi, gia đình nên gọi điện báo trước cho cơ sở y tế để được hướng dẫn khu vực khám riêng, tránh lây cho trẻ khác ở phòng chờ. Bộ Y tế quy định sởi là bệnh cần khai báo, nên cơ sở y tế có thể lấy mẫu xét nghiệm xác định.

Bệnh sởi ở trẻ có nguy hiểm không?

Có. Phần lớn trẻ khỏe mạnh hồi phục sau 1–2 tuần, nhưng sởi có thể gây viêm phổi, viêm tai giữa, tiêu chảy, viêm thanh quản, viêm giác mạc, hiếm hơn là viêm não. Viêm phổi là nguyên nhân tử vong thường gặp. Nguy cơ cao hơn ở trẻ nhỏ, suy dinh dưỡng, thiếu vitamin A, suy giảm miễn dịch.

Tổng quan của Perry và Halsey (Journal of Infectious Diseases, 2004) mô tả sởi gây biến chứng ở nhiều cơ quan, đặc biệt ở trẻ dưới 5 tuổi và người lớn. Sởi còn gây suy giảm miễn dịch kéo dài: phân tích của Mina và cộng sự (Science, 2015) cho thấy sau sởi, trẻ tăng nguy cơ tử vong do các bệnh nhiễm trùng khác trong khoảng 2–3 năm.

Một nghiên cứu khác của Mina và cộng sự (Science, 2019) trên 77 trẻ chưa tiêm vắc xin ghi nhận virus sởi xóa đi khoảng 11–73% kháng thể sẵn có chống lại các tác nhân gây bệnh khác, hiện tượng được gọi là “mất trí nhớ miễn dịch”. Điều này giải thích vì sao trẻ sau sởi dễ ốm vặt, ho kéo dài, viêm phổi. Nếu trẻ ho dai dẳng sau sởi, hãy tham khảo bài ho kéo dài ở trẻ và đưa trẻ đi khám.

Với phụ nữ có thai, sởi làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non và bệnh nặng ở mẹ, nên cần đi khám ngay khi có tiếp xúc hoặc triệu chứng nghi ngờ.

Chăm sóc trẻ bị sởi tại nhà thế nào?

Trẻ sởi nhẹ có thể chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn của nhân viên y tế: cho trẻ nghỉ ngơi ở phòng thoáng, hạ sốt đúng liều, uống đủ nước, ăn lỏng dễ tiêu, vệ sinh mắt mũi miệng và uống vitamin A theo chỉ định. Cách ly trẻ đến hết 4 ngày sau khi phát ban.

Theo Quyết định 1019/QĐ-BYT, các nội dung chăm sóc chính gồm:

• Hạ sốt: paracetamol hoặc ibuprofen đúng liều theo cân nặng khi trẻ sốt cao; lau người bằng nước ấm, mặc quần áo thoáng.
• Vitamin A liều cao: uống 2 liều cách nhau 24 giờ, liều theo tuổi do nhân viên y tế chỉ định.
• Dinh dưỡng, nước: tiếp tục bú mẹ, chia nhỏ bữa, ăn cháo, súp, uống nước, oresol nếu trẻ tiêu chảy.
• Vệ sinh: nhỏ mắt, nhỏ mũi bằng nước muối sinh lý, súc miệng hoặc lau miệng cho trẻ.
• Không tự dùng corticoid: không dùng corticoid toàn thân khi chưa loại trừ sởi, không nhỏ mắt thuốc có corticoid.

Tổng quan Cochrane của Huiming và cộng sự (2005) cho thấy dùng 2 liều vitamin A ở trẻ dưới 2 tuổi mắc sởi giúp giảm nguy cơ tử vong (RR 0,18) và tử vong do viêm phổi. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ xác định có bội nhiễm vi khuẩn. Tủ thuốc gia đình nên có sẵn thuốc hạ sốt, nhiệt kế, nước muối, oresol như gợi ý trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.

Trẻ bị sởi kiêng gì và không nên kiêng gì?

Trẻ bị sởi cần tránh tiếp xúc với người khác để không lây bệnh, nhưng không nên kiêng nước, kiêng gió, kiêng tắm hay kiêng ăn quá mức. Ủ trẻ quá kín làm sốt cao hơn, kiêng tắm khiến da và mắt dễ bội nhiễm, kiêng ăn làm trẻ suy kiệt, chậm hồi phục và tăng nguy cơ biến chứng.

Ông bà thường dặn kiêng gió, kiêng nước, kiêng tanh khi trẻ “lên sởi”, hoặc dùng các mẹo như tắm lá, uống nước rau mùi để “ban mọc nhanh”. Đây là kinh nghiệm dân gian; bằng chứng khoa học còn rất hạn chế và các mẹo này không thay thế chăm sóc y tế. Nếu dùng nước lá tắm, cần đun sôi, để ấm, sạch, tránh lá lạ có thể gây kích ứng da.

Những điều nên làm:

• Tắm, lau người cho trẻ bằng nước ấm trong phòng kín gió, lau khô nhanh.
• Cho trẻ ăn đủ chất, kể cả thịt, cá, trứng nếu trẻ ăn được.
• Mở cửa thoáng khí, tránh để trẻ nằm phòng bí, nóng.
• Người chăm sóc đeo khẩu trang, rửa tay thường xuyên.
• Không đưa trẻ đi học, đến nơi đông người cho tới hết 4 ngày sau khi phát ban.

Tiêm vắc xin sởi cho trẻ khi nào?

Tiêm vắc xin là biện pháp phòng sởi chủ yếu. Theo Chương trình Tiêm chủng mở rộng, trẻ được tiêm mũi sởi lúc 9 tháng tuổi và mũi sởi – rubella lúc 18 tháng tuổi. Cha mẹ nên kiểm tra sổ tiêm chủng và tiêm bù mũi còn thiếu theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng.

Theo CDC Hoa Kỳ, 2 liều vắc xin chứa thành phần sởi có hiệu quả phòng bệnh khoảng 97%. Ngoài chương trình tiêm chủng mở rộng, gia đình có thể tham khảo vắc xin phối hợp sởi – quai bị – rubella (MMR) tại các cơ sở tiêm dịch vụ theo lịch được tư vấn.

Theo Quyết định 1019/QĐ-BYT, khi trẻ hoặc người chưa có miễn dịch đã tiếp xúc với người bệnh sởi:

• Tiêm vắc xin trong vòng 72 giờ sau tiếp xúc có thể giúp phòng bệnh, áp dụng cho trẻ trên 9 tháng tuổi.
• Với người có nguy cơ cao như trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, người suy giảm miễn dịch, bác sĩ có thể cân nhắc globulin miễn dịch trong vòng 3–6 ngày sau tiếp xúc.
• Phụ nữ có thai không được tiêm vắc xin sởi sống giảm độc lực; nên kiểm tra và tiêm phòng trước khi mang thai.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng khuyến cáo duy trì tỷ lệ tiêm đủ 2 liều cao trong cộng đồng để ngăn bùng phát dịch.

Khi nào nên đi khám ngay?

Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi trẻ không ăn uống được, nôn tất cả mọi thứ, li bì, co giật, thở nhanh, khó thở, tím tái hoặc sốt cao không hạ. Trẻ dưới 12 tháng, trẻ suy dinh dưỡng, có bệnh nền và phụ nữ có thai nghi mắc sởi cũng cần được khám sớm.

Những dấu hiệu khác cần đi khám sớm:

• Sốt kéo dài hoặc sốt lại sau khi ban đã bay.
• Ho nhiều, khàn tiếng, thở rít.
• Đau tai, chảy mủ tai.
• Mắt đỏ nhiều, đau mắt, sợ ánh sáng, chảy mủ mắt.
• Tiêu chảy nhiều lần, dấu hiệu mất nước như khát nhiều, mắt trũng, tiểu ít.

Khi đến cơ sở y tế, hãy cho trẻ và người đi cùng đeo khẩu trang, báo ngay với nhân viên y tế rằng trẻ nghi mắc sởi. Người cao tuổi trong nhà mắc viêm phổi cũng dễ diễn tiến nặng, xem thêm bài viêm phổi ở người cao tuổi.

Câu hỏi thường gặp

Đã tiêm vắc xin sởi rồi có bị sởi không?

Vẫn có thể nhưng hiếm, nhất là khi chưa tiêm đủ 2 mũi. Người đã tiêm nếu mắc sởi thường bệnh nhẹ hơn và ít biến chứng hơn.

Bệnh sởi ở trẻ có ngứa không?

Ban sởi có thể ngứa nhẹ, nhất là khi ban bắt đầu bay và bong vảy mịn. Hãy cắt móng tay cho trẻ, giữ da sạch, mặc quần áo mềm và hỏi bác sĩ nếu trẻ ngứa nhiều.

Bị sởi một lần rồi có bị lại không?

Sau khi mắc sởi, cơ thể thường có miễn dịch lâu dài với sởi. Tuy vậy, trẻ vẫn cần tiêm các vắc xin khác theo lịch vì sởi làm suy giảm miễn dịch với nhiều bệnh khác.

Trẻ bị sởi bao lâu thì được đi học lại?

Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, trẻ cần nghỉ học, cách ly đến hết 4 ngày sau khi phát ban, và chỉ đi học lại khi đã hết sốt, khỏe hơn.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Y tế. Quyết định 1019/QĐ-BYT ngày 26/3/2025 về việc ban hành Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh sởi.
2. Moss WJ. Measles. Lancet. 2017;390(10111):2490–2502. PMID: 28673424.
3. Perry RT, Halsey NA. The clinical significance of measles: a review. J Infect Dis. 2004;189(Suppl 1):S4–S16. PMID: 15106083.
4. Mina MJ, Metcalf CJ, de Swart RL, et al. Long-term measles-induced immunomodulation increases overall childhood infectious disease mortality. Science. 2015;348(6235):694–699. PMID: 25954009.
5. Mina MJ, Kula T, Leng Y, et al. Measles virus infection diminishes preexisting antibodies that offer protection from other pathogens. Science. 2019;366(6465):599–606. PMID: 31672891.
6. Huiming Y, Chaomin W, Meng M. Vitamin A for treating measles in children. Cochrane Database Syst Rev. 2005;(4):CD001479. PMID: 16235283.
7. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Measles: clinical overview; vaccine effectiveness.
8. World Health Organization (WHO). Measles – fact sheet.

Đọc tiếp

• Trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà và dấu hiệu cần đi khám
• Ho kéo dài ở trẻ: khi nào không còn là cảm lạnh
• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Viêm phổi ở người cao tuổi: dấu hiệu dễ bị bỏ sót

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 12/11/2026