Phòng té ngã cho người cao tuổi mùa đông cần làm đồng thời ba việc: tập thăng bằng và sức cơ đều đặn, làm nhà an toàn hơn (sáng, khô, không vật cản) và rà soát thuốc, thị lực, huyết áp. Trời lạnh khiến cơ khớp cứng, quần áo dày, đi tiểu đêm nhiều nên nguy cơ ngã tăng.
Mục lục
- Vì sao người cao tuổi dễ té ngã vào mùa đông?
- Những ai có nguy cơ té ngã cao?
- Tập luyện có thật sự giúp phòng té ngã cho người cao tuổi không?
- Làm nhà an toàn hơn trong mùa lạnh thế nào?
- Thuốc, thị lực và vitamin D liên quan thế nào đến té ngã?
- Người già bị ngã nên làm gì ngay?
- Khi nào nên đi khám hoặc gọi cấp cứu?
- Câu hỏi thường gặp
Tóm tắt nhanh
- Mùa đông cơ khớp cứng, mặc nhiều lớp, tiểu đêm nhiều và sàn nhà tắm ướt khiến người cao tuổi dễ ngã hơn.
- Tập thăng bằng và sức cơ chân đều đặn giảm khoảng 23% số lần ngã theo tổng quan Cochrane.
- Sửa nhà an toàn: tay vịn, thảm chống trượt, đèn ngủ, cố định dây máy sưởi; rà soát thuốc và khám mắt.
- Ngã đập đầu, đau hông không đứng được hay đang dùng thuốc chống đông cần gọi 115 hoặc đến viện.
Một cú ngã tưởng nhỏ ở người cao tuổi có thể dẫn đến gãy cổ xương đùi, chấn thương đầu, nằm lâu, viêm phổi và mất khả năng tự đi lại. Mùa đông, những cú ngã ấy hay xảy ra hơn: trong nhà tắm trơn, khi dậy đi vệ sinh lúc nửa đêm, khi vướng dây máy sưởi hay chăn dày. Bài viết tổng hợp bằng chứng về các biện pháp phòng ngã và việc cần làm nếu ông bà không may bị ngã.

Vì sao người cao tuổi dễ té ngã vào mùa đông?
Trời lạnh làm cơ co cứng, khớp kém linh hoạt, phản xạ chậm hơn. Người già mặc nhiều lớp áo, đi tất trơn, dậy đi tiểu đêm nhiều hơn trong phòng tối và lạnh. Sàn nhà tắm ướt, hơi nước đọng, dây điện máy sưởi, chăn dày đều trở thành “bẫy” gây vấp ngã.
Té ngã vốn rất phổ biến ở tuổi già. Theo Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF, 2024), năm 2018 có 27,5% người từ 65 tuổi sống tại cộng đồng ở Mỹ cho biết đã ngã ít nhất một lần trong năm trước. Tổng quan Cochrane của Sherrington và cộng sự (2019) cũng ghi nhận ít nhất một phần ba người trên 65 tuổi bị ngã mỗi năm.
Ở các nước có băng tuyết, nghiên cứu của Al-Azzani và cộng sự (BMJ Open, 2016) cho thấy số ca gãy xương tăng hơn gấp đôi trong những ngày băng tuyết so với ngày thường. Việt Nam không có băng tuyết, nhưng các yếu tố như sàn ướt, trời tối sớm, cơ thể cứng lạnh và tiểu đêm vẫn làm mùa đông trở thành mùa cần cảnh giác hơn.
Ngoài ra, huyết áp ở người cao tuổi thường tăng khi trời lạnh, và việc điều chỉnh thuốc hạ áp có thể khiến một số người bị tụt huyết áp khi đứng dậy đột ngột. Bài huyết áp tăng khi trời lạnh: người cao tuổi cần làm gì giải thích kỹ hơn.

Những ai có nguy cơ té ngã cao?
Người từng ngã trong năm qua, đi lại chậm hoặc phải vịn, sợ ngã, yếu cơ chân, kém thăng bằng, thị lực kém, có bệnh Parkinson, đột quỵ cũ, sa sút trí tuệ, tiểu đêm nhiều và người dùng nhiều thuốc, nhất là thuốc ngủ, an thần, thuốc hạ áp, có nguy cơ cao hơn.
Hướng dẫn thế giới về phòng ngã của Montero-Odasso và cộng sự (Age and Ageing, 2022) khuyên hỏi mọi người cao tuổi ba câu đơn giản: trong năm qua có bị ngã không, có cảm thấy không vững khi đứng hoặc đi không, và có sợ ngã không. Trả lời “có” với bất kỳ câu nào nên được đánh giá kỹ hơn.
| Nhóm yếu tố | Ví dụ | Có thể làm gì |
|---|---|---|
| Cơ thể | Yếu cơ, kém thăng bằng, đau khớp | Tập luyện đều, đi khám cơ xương khớp |
| Thuốc | Thuốc ngủ, an thần, nhiều loại thuốc hạ áp | Nhờ bác sĩ, dược sĩ rà soát |
| Giác quan | Mắt kém, đục thủy tinh thể, kính sai số | Khám mắt, thay kính phù hợp |
| Môi trường | Sàn trơn, thiếu đèn, thảm lật mép, dây điện | Sửa nhà, thêm tay vịn, đèn ngủ |
| Hành vi | Đứng dậy vội, leo ghế, đi dép lê | Đứng dậy từ từ, nhờ người giúp |

Tập luyện có thật sự giúp phòng té ngã cho người cao tuổi không?
Có, đây là biện pháp có bằng chứng mạnh. Tổng quan Cochrane năm 2019 gồm 108 thử nghiệm với hơn 23.000 người cho thấy tập luyện giảm khoảng 23% số lần ngã. Các bài tập thăng bằng, sức cơ chân và chức năng như đứng lên ngồi xuống, đi nối gót, Thái Cực quyền đều có lợi.
USPSTF (2024) kết luận với mức chắc chắn trung bình rằng tập luyện mang lại lợi ích ròng ở mức vừa trong phòng ngã cho người từ 65 tuổi có nguy cơ cao. Hiệu quả rõ hơn khi tập đủ lâu, thường ít nhất ba buổi mỗi tuần, kéo dài nhiều tháng và tăng dần độ khó.
- Đứng lên ngồi xuống ghế: 10 lần, không dùng tay nếu được, có người đứng cạnh lúc đầu.
- Đứng một chân: vịn vào mặt bàn chắc, giữ 10 giây mỗi bên, tăng dần.
- Đi nối gót: dọc hành lang có tay vịn, gót chân trước chạm mũi chân sau.
- Kiễng gót, nhón mũi: tăng sức bắp chân, cải thiện phản xạ giữ thăng bằng.
- Thái Cực quyền, dưỡng sinh: tập theo lớp có hướng dẫn, phù hợp mùa đông trong nhà.
Mùa đông, nên khởi động kỹ trong phòng ấm trước khi tập và tránh tập ngoài trời lúc sáng sớm rét đậm. Người có bệnh tim mạch, đau ngực khi gắng sức nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu chương trình tập mới.

Làm nhà an toàn hơn trong mùa lạnh thế nào?
Ưu tiên nhà tắm, lối đi từ giường đến nhà vệ sinh và cầu thang. Lắp tay vịn, thảm chống trượt, đèn ngủ cảm biến, dọn vật cản, cố định dây điện máy sưởi. Tổng quan Cochrane năm 2023 cho thấy giảm nguy cơ trong nhà giúp giảm khoảng 26% số lần ngã, rõ hơn ở người nguy cơ cao.
Trong tổng quan của Clemson và cộng sự (Cochrane, 2023), với nhóm người được chọn vì nguy cơ ngã cao, các biện pháp đánh giá và sửa nhà giảm tới khoảng 38% số lần ngã. Hiệu quả thường rõ hơn khi có người có chuyên môn như chuyên viên phục hồi chức năng đến xem trực tiếp, thay vì chỉ phát tờ hướng dẫn.
- Nhà tắm: thảm chống trượt trong và ngoài khu tắm, tay vịn cạnh bồn cầu, ghế tắm; lau khô sàn sau khi tắm.
- Phòng ngủ: đèn ngủ hoặc đèn cảm biến dọc lối đi; bô hoặc ghế vệ sinh cạnh giường nếu tiểu đêm nhiều.
- Máy sưởi, dây điện: đặt sát tường, không vắt ngang lối đi; không dùng ổ cắm kéo dài trên sàn.
- Chăn, quần áo: không để chăn dày trải xuống sàn; quần không quá dài, tất có đế chống trơn.
- Cầu thang: tay vịn hai bên, đủ sáng, dán mép bậc màu tương phản.
Giày dép cũng quan trọng không kém. Dép lê, dép bông mùa đông không có quai hậu và đế trơn là nguyên nhân hay gặp. Nên chọn dép có quai hậu, đế cao su có rãnh, vừa chân.

Thuốc, thị lực và vitamin D liên quan thế nào đến té ngã?
Thuốc ngủ, an thần, chống trầm cảm, thuốc hạ áp và lợi tiểu có thể gây chóng mặt, tụt huyết áp tư thế hoặc tiểu đêm, làm tăng nguy cơ ngã. Nên nhờ bác sĩ, dược sĩ rà soát thuốc ít nhất mỗi năm. Khám mắt định kỳ; không tự uống vitamin D liều cao chỉ để phòng ngã.
Hướng dẫn thế giới năm 2022 khuyên rà soát các thuốc làm tăng nguy cơ ngã như một phần của đánh giá đa yếu tố. Không tự ý ngừng thuốc huyết áp hay thuốc ngủ đang dùng lâu ngày; việc giảm liều cần có kế hoạch của bác sĩ.
Về vitamin D, USPSTF (2018) kết luận bổ sung vitamin D không giúp phòng ngã ở người cao tuổi sống tại cộng đồng không thiếu vitamin D hay loãng xương, và khuyến cáo không dùng với mục đích này. Người đã được chẩn đoán thiếu vitamin D hoặc loãng xương vẫn cần dùng theo chỉ định.
Nhiều gia đình có thói quen cho ông bà uống rượu thuốc, ngâm chân nước nóng, xoa dầu nóng cho “khỏe gân cốt”. Ngâm chân, xoa bóp có thể giúp thư giãn, nhưng rượu làm giảm phản xạ, tăng nguy cơ ngã; người tiểu đường hoặc tê bì chân dễ bỏng khi ngâm nước quá nóng.

Người già bị ngã nên làm gì ngay?
Bình tĩnh, chưa vội đỡ dậy. Hỏi xem ông bà có đau đầu, đau hông, đau cổ, có tỉnh táo không. Nếu không đau nhiều và cử động được, hướng dẫn lăn nghiêng, chống tay quỳ, vịn ghế chắc để đứng lên từ từ. Nếu đau nhiều hoặc không đứng được, giữ ấm và gọi cấp cứu 115.
Nằm lâu trên sàn lạnh mùa đông có thể gây hạ thân nhiệt, mất nước và tổn thương cơ. Hãy đắp chăn, kê gối mềm dưới đầu nếu không nghi chấn thương cổ, và ở bên cạnh trong lúc chờ. Người sống một mình nên có điện thoại trong tầm với hoặc thiết bị gọi khẩn cấp.
Ngay cả khi ông bà tự đứng dậy được, cần theo dõi trong 24–48 giờ sau cú ngã, nhất là khi có đập đầu. Người đang dùng thuốc chống đông có thể chảy máu trong sọ dù va đập nhẹ.
Khi nào nên đi khám hoặc gọi cấp cứu?
Gọi 115 hoặc đến viện ngay khi người già bị ngã đập đầu kèm lơ mơ, nôn, đau đầu tăng, yếu liệt; đau hông, không đứng hay chịu lực được một chân; biến dạng tay chân; hoặc đang dùng thuốc chống đông. Nên đi khám sớm khi ngã lặp lại, hay chóng mặt hoặc rất sợ ngã.
Một cú ngã không gây chấn thương vẫn là tín hiệu cảnh báo. Đưa ông bà đi khám để tìm nguyên nhân như rối loạn nhịp tim, tụt huyết áp tư thế, thiếu máu, yếu cơ, bệnh thần kinh hay tác dụng phụ thuốc. Mùa lạnh cũng là mùa của viêm phổi ở người cao tuổi, đôi khi biểu hiện đầu tiên chỉ là lú lẫn, ngã.
Chuẩn bị tủ thuốc có băng gạc, thuốc giảm đau thông thường và danh sách thuốc ông bà đang dùng giúp xử trí ban đầu thuận lợi hơn; xem bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị ngã nên ăn gì để mau hồi phục?
Ăn đủ đạm, rau xanh, sữa và chế phẩm sữa để cung cấp canxi, uống đủ nước. Nếu có gãy xương hoặc loãng xương, chế độ ăn và thuốc bổ sung nên theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Có nên cho người già dùng gậy hoặc khung tập đi?
Có nếu đi lại không vững, nhưng cần chọn đúng loại, đúng chiều cao và được hướng dẫn cách dùng. Gậy sai kích cỡ có thể làm tăng nguy cơ ngã.
Người già sợ ngã nên hạn chế đi lại có đúng không?
Không. Ít vận động làm cơ yếu, thăng bằng kém và nguy cơ ngã tăng thêm. Nên vận động an toàn có người hỗ trợ và tập các bài thăng bằng phù hợp.
Ngã nhẹ không đau có cần đi khám không?
Nếu không đập đầu, không đau và đi lại bình thường, có thể theo dõi tại nhà. Tuy nhiên, ngã nhiều lần hoặc không rõ lý do vẫn nên đi khám để tìm nguyên nhân.
Tài liệu tham khảo
- Sherrington C, et al. Exercise for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database Syst Rev. 2019. PMID: 30703272.
- Clemson L, et al. Environmental interventions for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database Syst Rev. 2023. PMID: 36893804.
- US Preventive Services Task Force; Nicholson WK, et al. Interventions to prevent falls in community-dwelling older adults: recommendation statement. JAMA. 2024. PMID: 38833246.
- US Preventive Services Task Force; Grossman DC, et al. Interventions to prevent falls in community-dwelling older adults: recommendation statement. JAMA. 2018. PMID: 29710141.
- Montero-Odasso M, et al. World guidelines for falls prevention and management for older adults: a global initiative. Age Ageing. 2022. PMID: 36178003.
- Al-Azzani W, et al. Epidemic of fractures during a period of snow and ice: has anything changed 33 years on? BMJ Open. 2016. PMID: 27630066.
- World Health Organization. Falls – fact sheet.
Đọc tiếp
- Huyết áp tăng khi trời lạnh: người cao tuổi cần làm gì
- Viêm phổi ở người cao tuổi: dấu hiệu dễ bị bỏ sót
- Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
- Ngộ độc khí CO khi sưởi ấm mùa đông: nhận biết và xử trí
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 16/11/2026

