Vắc xin cúm giúp hệ miễn dịch nhận diện trước các chủng virus cúm đang lưu hành, giảm nguy cơ mắc cúm và biến chứng nặng. Cần tiêm nhắc mỗi năm vì virus cúm liên tục biến đổi, kháng thể giảm dần. Người cao tuổi, người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên ưu tiên tiêm.
Mục lục
Tóm tắt nhanh
- Vắc xin cúm giúp cơ thể tạo kháng thể nhận diện virus, cần khoảng 2 tuần để có tác dụng.
- Phải tiêm nhắc mỗi năm vì virus biến đổi và kháng thể giảm dần theo thời gian.
- Ở người lớn khỏe mạnh, vắc xin giảm tỷ lệ mắc cúm từ 2,3% xuống 0,9% (Cochrane 2018).
- Ưu tiên người từ 65 tuổi, người bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi.
Mỗi độ chuyển mùa cuối năm, số người sốt cao, đau mỏi người, ho do cúm thường tăng lên. Nhiều người vẫn nghĩ cúm chỉ là “cảm nặng một chút”, hoặc đã tiêm năm ngoái thì năm nay không cần. Bài viết giải thích vắc xin cúm hoạt động thế nào, vì sao cần tiêm hằng năm, ai nên tiêm, tiêm lúc nào và những lưu ý an toàn.

Vắc xin cúm hoạt động như thế nào?
Vắc xin cúm bất hoạt chứa kháng nguyên của virus đã bất hoạt, không còn khả năng gây bệnh. Sau tiêm, hệ miễn dịch tạo kháng thể nhận diện protein bề mặt của virus. Khi gặp virus thật, kháng thể có sẵn giúp chặn virus sớm, cơ thể cần khoảng hai tuần để tạo đủ kháng thể.
Protein quan trọng nhất là hemagglutinin, chiếc “chìa khóa” giúp virus bám vào tế bào đường hô hấp. Kháng thể kháng hemagglutinin như chiếc khóa bịt chìa khóa ấy, ngăn virus xâm nhập. Ngoài kháng thể, vắc xin còn kích thích tế bào miễn dịch ghi nhớ, giúp phản ứng nhanh hơn khi phơi nhiễm.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, cúm mùa gây khoảng một tỷ ca bệnh mỗi năm, trong đó 3–5 triệu ca nặng và khoảng 290.000–650.000 ca tử vong do bệnh hô hấp. Gánh nặng tập trung ở người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính.
Vì sao phải tiêm vắc xin cúm mỗi năm?
Có hai lý do. Thứ nhất, virus cúm liên tục đột biến nhỏ ở protein bề mặt, nên chủng lưu hành năm nay có thể khác năm trước; thành phần vắc xin được cập nhật hằng năm. Thứ hai, kháng thể sau tiêm giảm dần trong vài tháng, nên miễn dịch của mùa trước không đủ bảo vệ mùa sau.
Mỗi năm, mạng lưới giám sát cúm toàn cầu của Tổ chức Y tế Thế giới phân tích các chủng đang lưu hành để khuyến cáo thành phần vắc xin cho từng bán cầu. Khi chủng trong vắc xin khớp tốt với chủng lưu hành, hiệu quả bảo vệ cao hơn; khi không khớp, vắc xin vẫn giúp giảm mức độ nặng.
Nghiên cứu của Ferdinands và cộng sự (2021) ghi nhận hiệu quả phòng nhập viện do cúm giảm dần theo thời gian kể từ khi tiêm. Vì vậy, tiêm đúng thời điểm, trước khi cúm tăng cao, giúp tận dụng giai đoạn kháng thể còn tốt.

Vắc xin cúm hiệu quả đến đâu?
Vắc xin cúm không bảo vệ hoàn toàn nhưng giảm rõ nguy cơ. Tổng quan Cochrane của Demicheli (2018) cho thấy ở người lớn khỏe mạnh, tỷ lệ mắc cúm giảm từ khoảng 2,3% xuống 0,9%. Phân tích gộp của Osterholm (2012) ghi nhận hiệu quả khoảng 59% ở người 18–65 tuổi với vắc xin bất hoạt.
| Nghiên cứu | Đối tượng | Kết quả chính |
|---|---|---|
| Demicheli 2018 (Cochrane) | Người lớn khỏe mạnh, 25 nghiên cứu so với giả dược | Cúm giảm từ 2,3% còn 0,9%; khoảng 71 người tiêm thì phòng được 1 ca cúm |
| Osterholm 2012 | Người 18–65 tuổi, cúm xác định bằng xét nghiệm | Hiệu quả gộp khoảng 59% |
| Udell 2013 | Người có nguy cơ tim mạch cao | Tiêm cúm liên quan với giảm biến cố tim mạch lớn |
Lợi ích còn rõ hơn ở nhóm nguy cơ cao. Phân tích của Udell và cộng sự (2013) trên các thử nghiệm ở người có nguy cơ tim mạch cao cho thấy tiêm cúm liên quan với giảm biến cố tim mạch lớn. Nhiễm cúm có thể làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim trong những ngày sau mắc, như nêu trong bài nhồi máu cơ tim mùa lạnh: dấu hiệu đau ngực cần gọi cấp cứu.

Ai nên ưu tiên tiêm vắc xin cúm?
Hầu hết mọi người từ sáu tháng tuổi trở lên đều có thể tiêm vắc xin cúm. Nhóm nên ưu tiên gồm người từ 65 tuổi, người có bệnh tim, phổi, thận, đái tháo đường, phụ nữ mang thai, trẻ từ sáu tháng đến năm tuổi, nhân viên y tế và người chăm sóc người bệnh, trẻ sơ sinh.
- Người cao tuổi: hệ miễn dịch suy giảm theo tuổi, dễ biến chứng viêm phổi.
- Người có bệnh mạn tính: cúm có thể làm bệnh nền nặng lên, như hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, suy tim.
- Phụ nữ mang thai: tiêm giúp bảo vệ cả mẹ và trẻ sơ sinh trong những tháng đầu đời.
- Trẻ từ sáu tháng tuổi: trẻ dưới chín tuổi tiêm lần đầu thường cần hai mũi cách nhau ít nhất bốn tuần.
- Người sống chung với trẻ dưới sáu tháng tuổi, người già yếu: giảm nguy cơ mang virus về nhà.
Phụ nữ mang thai có thể đọc thêm bài cúm khi mang thai: nguy cơ, vắc xin và khi nào cần đi khám. Người cao tuổi nên cân nhắc tiêm thêm vắc xin phế cầu theo tư vấn của cơ sở tiêm chủng.

Nên tiêm vắc xin cúm vào thời điểm nào?
Ở Việt Nam, cúm lưu hành quanh năm, miền Bắc thường tăng vào mùa đông xuân. Nên tiêm khi có vắc xin của mùa mới, lý tưởng là vài tuần trước giai đoạn cúm tăng cao. Nếu chưa tiêm, cuối năm vẫn chưa muộn, vì cơ thể cần khoảng hai tuần để tạo kháng thể.
- Hỏi cơ sở tiêm chủng về loại vắc xin của mùa hiện hành.
- Báo tiền sử dị ứng, bệnh đang mắc, thuốc đang dùng, tình trạng mang thai.
- Ngồi theo dõi tại chỗ khoảng 30 phút sau tiêm.
- Ghi lại ngày tiêm để nhớ lịch tiêm nhắc năm sau.
Vắc xin cúm có thể tiêm cùng ngày với vắc xin phế cầu hoặc các vắc xin khác ở vị trí khác nhau, theo tư vấn của nhân viên y tế. Xem thêm bài vắc xin phế cầu cho người lớn: ai nên tiêm, tiêm khi nào.
Tiêm vắc xin cúm có an toàn không?
Vắc xin cúm đã được dùng rộng rãi nhiều thập kỷ với độ an toàn tốt. Phản ứng thường gặp là đau, đỏ chỗ tiêm, sốt nhẹ, mỏi người trong một đến hai ngày. Vắc xin bất hoạt không thể gây bệnh cúm. Phản ứng dị ứng nặng rất hiếm, nên cơ sở tiêm chủng luôn theo dõi sau tiêm.
- Không tiêm nếu từng có phản ứng dị ứng nặng với vắc xin cúm trước đó.
- Đang sốt cao hoặc ốm cấp tính: nên hoãn đến khi khỏe; cảm lạnh nhẹ không sốt thường vẫn tiêm được.
- Dị ứng trứng: phần lớn vẫn tiêm được, cần báo nhân viên y tế để được tư vấn.

Khi nào nên đi khám?
Khi nào nên đi khám: sau tiêm, nếu khó thở, sưng môi, mặt, nổi mề đay toàn thân, chóng mặt, cần đến cơ sở y tế ngay. Khi mắc cúm, nên đi khám sớm nếu thuộc nhóm nguy cơ cao, sốt cao kéo dài, khó thở, đau ngực, lơ mơ, hoặc triệu chứng đỡ rồi nặng lại.
- Người nguy cơ cao mắc cúm nên đi khám trong hai ngày đầu để bác sĩ cân nhắc thuốc kháng virus.
- Không tự dùng kháng sinh khi bị cúm; kháng sinh không có tác dụng với virus.
Câu hỏi thường gặp
Đã từng bị cúm năm nay có cần tiêm vắc xin nữa không?
Vẫn nên tiêm. Mỗi mùa có nhiều chủng cúm cùng lưu hành, mắc một chủng không bảo vệ được các chủng khác.
Tiêm vắc xin cúm rồi vẫn bị cúm có phải vắc xin vô ích?
Không. Vắc xin không ngăn được mọi ca bệnh, nhưng người đã tiêm thường bệnh nhẹ hơn, ít biến chứng và ít phải nhập viện hơn.
Người đang dùng thuốc bệnh nền có tiêm được không?
Phần lớn được, và đây là nhóm cần tiêm. Hãy mang theo danh sách thuốc đang dùng để nhân viên y tế tư vấn, nhất là thuốc ức chế miễn dịch.
Tiêm vắc xin cúm có thay được rửa tay, đeo khẩu trang không?
Không. Vắc xin là một lớp bảo vệ. Rửa tay, che miệng khi ho, ở nhà khi ốm vẫn cần thiết để giảm lây cúm và các virus khác.
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization. Influenza (seasonal) – Fact sheet. 2023.
- Demicheli V, et al. Vaccines for preventing influenza in healthy adults. Cochrane Database Syst Rev. 2018. PMID: 29388196.
- Osterholm MT, et al. Efficacy and effectiveness of influenza vaccines: a systematic review and meta-analysis. Lancet Infect Dis. 2012. PMID: 22032844.
- Udell JA, et al. Association between influenza vaccination and cardiovascular outcomes in high-risk patients: a meta-analysis. JAMA. 2013. PMID: 24150467.
- Ferdinands JM, et al. Waning vaccine effectiveness against influenza-associated hospitalizations among adults, 2015–2016 to 2018–2019. Clin Infect Dis. 2021. PMID: 33462610.
- Paules C, Subbarao K. Influenza. Lancet. 2017. PMID: 28302313.
Đọc tiếp
- Vắc xin phế cầu cho người lớn: ai nên tiêm, tiêm khi nào?
- Cúm khi mang thai: nguy cơ, vắc xin và khi nào cần đi khám
- Miễn dịch ở người cao tuổi: vì sao dễ ốm và cách bảo vệ
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 20/11/2026


