Vắc xin phế cầu giúp hệ miễn dịch nhận diện vỏ đường của vi khuẩn phế cầu, từ đó giảm nguy cơ viêm phổi và nhiễm khuẩn huyết do phế cầu. Người từ 50 tuổi, người có bệnh tim, phổi, đái tháo đường, hút thuốc hay suy giảm miễn dịch là nhóm nên hỏi bác sĩ về việc tiêm.
Mục lục
- Phế cầu khuẩn là gì và nguy hiểm thế nào?
- Vắc xin phế cầu hoạt động như thế nào?
- Bằng chứng về hiệu quả của vắc xin phế cầu ra sao?
- Ai nên tiêm vắc xin phế cầu?
- Lịch tiêm vắc xin phế cầu cho người lớn thế nào?
- Tác dụng phụ và ai cần thận trọng?
- Khi nào nên đi khám sau tiêm hoặc khi nghi viêm phổi?
- Câu hỏi thường gặp
Tóm tắt nhanh
- Phế cầu là vi khuẩn hay gây viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, nhất là ở người lớn tuổi.
- Vắc xin không chứa vi khuẩn sống; PCV13 giảm 45,6% viêm phổi do type trong vắc xin ở người từ 65 tuổi (Bonten 2015).
- Khuyến cáo Hoa Kỳ 2025: tiêm cho mọi người từ 50 tuổi và người 19–49 tuổi có bệnh nền.
- Có thể tiêm cùng vắc xin cúm; phản ứng thường nhẹ, hết sau 1–2 ngày.
Mùa lạnh là lúc viêm phổi tăng, nhất là ở người lớn tuổi. Nhiều gia đình đã quen tiêm vắc xin cúm hằng năm nhưng ít người biết người lớn cũng có vắc xin phòng phế cầu, một trong những vi khuẩn gây viêm phổi thường gặp. Bài viết giải thích vắc xin phế cầu hoạt động ra sao, ai nên tiêm, các loại vắc xin và những lưu ý khi tiêm.

Phế cầu khuẩn là gì và nguy hiểm thế nào?
Phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae) là vi khuẩn thường trú ở mũi họng, nhiều người mang mà không bệnh. Khi sức đề kháng giảm, nhất là sau cúm hay cảm lạnh, vi khuẩn có thể xuống phổi gây viêm phổi, vào máu gây nhiễm khuẩn huyết, hoặc gây viêm màng não, viêm tai giữa, viêm xoang.
Thể bệnh nặng nhất gọi là bệnh phế cầu xâm lấn, khi vi khuẩn xuất hiện ở máu hoặc dịch não tủy. Người lớn tuổi và người có bệnh nền dễ diễn tiến nặng, phải nằm viện dài ngày. Bên cạnh đó, phế cầu ngày càng kháng nhiều loại kháng sinh, khiến điều trị khó hơn và phòng bệnh càng có ý nghĩa.
Phế cầu có hơn 90 type huyết thanh, khác nhau ở lớp vỏ polysaccharide. Mỗi vắc xin chỉ bao phủ một số type thường gây bệnh, nên tên vắc xin thường đi kèm con số, ví dụ 13, 15, 20, 21 hoặc 23, tương ứng số type mà vắc xin chứa.

Vắc xin phế cầu hoạt động như thế nào?
Vắc xin phế cầu chứa thành phần vỏ đường của vi khuẩn, không chứa vi khuẩn sống nên không thể gây bệnh. Sau tiêm, cơ thể tạo kháng thể nhận diện lớp vỏ này. Khi phế cầu xâm nhập, kháng thể giúp bạch cầu bắt giữ và tiêu diệt vi khuẩn nhanh hơn, hạn chế bệnh nặng.
Hai nhóm vắc xin chính cho người lớn
- Vắc xin cộng hợp (PCV): vỏ đường được gắn với một protein mang, giúp hệ miễn dịch tạo trí nhớ tốt hơn. Các vắc xin PCV dành cho người lớn gồm loại 13, 15, 20 hoặc 21 type.
- Vắc xin polysaccharide (PPSV23): chứa vỏ đường của 23 type, phủ rộng hơn nhưng tạo trí nhớ miễn dịch kém hơn, thường được dùng sau một mũi PCV theo phác đồ.
Loại vắc xin đang lưu hành tại Việt Nam có thể thay đổi theo thời điểm. Cơ sở tiêm chủng sẽ tư vấn loại phù hợp với tuổi, bệnh nền và lịch sử tiêm trước đó của bạn.

Bằng chứng về hiệu quả của vắc xin phế cầu ra sao?
Nghiên cứu CAPiTA của Bonten và cộng sự (2015) trên khoảng 84.500 người từ 65 tuổi ở Hà Lan cho thấy vắc xin cộng hợp 13 type giảm 45,6% đợt viêm phổi đầu do các type có trong vắc xin và giảm 75% bệnh phế cầu xâm lấn do các type này so với giả dược.
Tổng quan Cochrane của Moberley và cộng sự (2013) ghi nhận vắc xin polysaccharide có bằng chứng mạnh trong phòng bệnh phế cầu xâm lấn ở người lớn, trong khi hiệu quả với viêm phổi nói chung không đồng nhất giữa các nghiên cứu. Điều này giải thích vì sao khuyến cáo hiện nay ưu tiên bắt đầu bằng vắc xin cộng hợp.
Cần hiểu đúng: vắc xin không phòng được mọi ca viêm phổi, vì viêm phổi còn do virus cúm, virus hợp bào hô hấp và nhiều vi khuẩn khác. Vắc xin giúp giảm phần viêm phổi và nhiễm khuẩn huyết do các type phế cầu có trong vắc xin.

Ai nên tiêm vắc xin phế cầu?
Ủy ban Tư vấn Tiêm chủng Hoa Kỳ (Kobayashi 2025) khuyến cáo tiêm vắc xin cộng hợp phế cầu cho mọi người từ 50 tuổi, và cho người 19–49 tuổi có bệnh nền hoặc yếu tố nguy cơ. Tại Việt Nam, bác sĩ sẽ cân nhắc khuyến cáo này cùng loại vắc xin sẵn có.
Nhóm người lớn nên chủ động hỏi bác sĩ về vắc xin phế cầu:
- Người từ 50 tuổi trở lên, đặc biệt người cao tuổi sống tại viện dưỡng lão.
- Người có bệnh tim mạn, bệnh phổi mạn (hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính), đái tháo đường, bệnh gan, bệnh thận mạn.
- Người hút thuốc lá, nghiện rượu.
- Người suy giảm miễn dịch: nhiễm HIV, đang hóa trị, dùng corticoid liều cao kéo dài, ghép tạng, không có lách hoặc lách mất chức năng.
- Người có cấy ốc tai điện tử hoặc rò dịch não tủy.
Lịch tiêm vắc xin phế cầu cho người lớn thế nào?
Theo khuyến cáo Hoa Kỳ (Kobayashi 2022, 2025), người lớn chưa từng tiêm có thể tiêm một mũi vắc xin cộng hợp 20 hoặc 21 type; hoặc tiêm vắc xin 15 type rồi tiêm PPSV23 sau đó ít nhất một năm. Người đã tiêm trước đây được tư vấn mũi bổ sung tùy loại đã tiêm.
| Tình huống | Gợi ý thường gặp (bác sĩ quyết định) |
|---|---|
| Chưa tiêm phế cầu bao giờ | 1 mũi PCV20 hoặc PCV21; hoặc PCV15 rồi PPSV23 sau ≥1 năm |
| Đã tiêm PPSV23 trước đây | Có thể tiêm thêm một mũi PCV sau ≥1 năm |
| Suy giảm miễn dịch, cấy ốc tai | Khoảng cách giữa các mũi có thể rút ngắn, theo chỉ định |
| Tiêm cùng vắc xin cúm | Có thể tiêm cùng buổi ở hai vị trí khác nhau |
Do phác đồ thay đổi theo vắc xin sẵn có, hãy mang theo sổ hoặc phiếu tiêm chủng cũ để nhân viên y tế xác định chính xác bạn cần mũi nào.

Tác dụng phụ và ai cần thận trọng?
Phản ứng thường gặp sau tiêm là đau, đỏ, sưng tại chỗ, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ hoặc sốt nhẹ, thường hết sau 1–2 ngày. Phản ứng dị ứng nặng rất hiếm gặp, vì vậy người tiêm được theo dõi khoảng 30 phút tại cơ sở tiêm chủng.
- Không tiêm nếu từng sốc phản vệ với liều trước hoặc với thành phần của vắc xin.
- Đang sốt cao, bệnh cấp tính: nên hoãn đến khi khỏe.
- Phụ nữ mang thai, người đang điều trị ung thư: hỏi bác sĩ thời điểm phù hợp.
- Chườm mát chỗ tiêm, dùng paracetamol đúng liều nếu đau hoặc sốt.
Một số người lo tiêm nhiều vắc xin cùng lúc sẽ quá tải miễn dịch. Thực tế, hệ miễn dịch người lớn đáp ứng được nhiều kháng nguyên một lúc. Tiêm cùng cúm giúp giảm số lần đi lại, đặc biệt hữu ích cho người cao tuổi.
Khi nào nên đi khám sau tiêm hoặc khi nghi viêm phổi?
Khi nào nên đi khám: sau tiêm, đến cơ sở y tế ngay nếu khó thở, nổi mề đay toàn thân, sưng môi mặt, choáng váng. Ở người lớn tuổi, ho, sốt, thở nhanh, đau ngực, lú lẫn hay bỏ ăn có thể là viêm phổi, cần khám sớm, kể cả khi đã tiêm vắc xin.
- Sốt trên 39 °C kéo dài quá 2 ngày sau tiêm hoặc chỗ tiêm sưng nóng lan rộng.
- Người có bệnh nền thấy ho đờm, sốt kèm mệt nhiều sau một đợt cúm.
- Người cao tuổi đột ngột lơ mơ, ngã, ăn uống kém dù không sốt rõ.
Câu hỏi thường gặp
Tiêm vắc xin phế cầu một lần có đủ suốt đời không?
Với phác đồ hiện nay, phần lớn người lớn chỉ cần một hoặc hai mũi. Một số người suy giảm miễn dịch có thể cần thêm; bác sĩ sẽ dựa vào loại vắc xin đã tiêm để tư vấn.
Đã tiêm vắc xin cúm rồi có cần tiêm phế cầu không?
Có thể vẫn cần. Vắc xin cúm phòng virus cúm, còn vắc xin phế cầu phòng vi khuẩn phế cầu. Hai vắc xin bổ sung cho nhau vì viêm phổi do phế cầu hay xảy ra sau cúm.
Tiêm vắc xin phế cầu có bị viêm phổi do vắc xin không?
Không. Vắc xin không chứa vi khuẩn sống nên không gây bệnh. Mệt, sốt nhẹ sau tiêm là phản ứng bình thường của hệ miễn dịch.
Người 40 tuổi khỏe mạnh có cần tiêm không?
Thường chưa cần nếu không có bệnh nền hay yếu tố nguy cơ. Nếu bạn hút thuốc, có hen, đái tháo đường hoặc bệnh mạn tính, hãy hỏi bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
- Bonten MJ, et al. Polysaccharide conjugate vaccine against pneumococcal pneumonia in adults. N Engl J Med. 2015. PMID: 25785969.
- Moberley S, et al. Vaccines for preventing pneumococcal infection in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013. PMID: 23440780.
- Kobayashi M, et al. Use of 15-valent pneumococcal conjugate vaccine and 20-valent pneumococcal conjugate vaccine among U.S. adults: updated recommendations of the ACIP. MMWR. 2022. PMID: 35085226.
- Kobayashi M, et al. Expanded recommendations for use of pneumococcal conjugate vaccines among adults aged ≥50 years: recommendations of the ACIP. MMWR. 2025. PMID: 39773952.
Đọc tiếp
- Viêm phổi ở người cao tuổi: dấu hiệu dễ bị bỏ sót
- Cúm khi mang thai: nguy cơ, vắc xin và khi nào cần đi khám
- Giấc ngủ và miễn dịch: ngủ ít có làm dễ ốm hơn không?
- Zona thần kinh ở người lớn tuổi: nhận biết sớm, điều trị và phòng ngừa
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 17/11/2026


