Cước chân tay mùa đông: nguyên nhân, chăm sóc và khi nào đi khám

Cước chân tay là phản ứng viêm của các mạch máu nhỏ ở da khi gặp lạnh ẩm, gây nốt đỏ tím, sưng, ngứa rát ở ngón chân, ngón tay sau khi bị lạnh. Phần lớn tự khỏi sau 1–3 tuần nếu giữ ấm, giữ khô và tránh làm ấm đột ngột. Cước loét hoặc kéo dài cần đi khám.

Mỗi mùa đông, nhiều người, nhất là phụ nữ trẻ, người làm việc tiếp xúc nước lạnh và người cao tuổi, thấy đầu ngón chân, ngón tay sưng đỏ tím, ngứa rát, về đêm càng khó chịu. Dân gian gọi đó là “bị cước”. Bài viết giải thích cước là gì, cách chăm sóc đúng và khi nào cần đi khám.

Cước chân tay là gì?

Cước, tên y khoa là pernio hay chilblains, là tình trạng viêm ở các mạch máu nhỏ của da, xuất hiện sau khi da tiếp xúc với lạnh ẩm nhưng không đóng băng. Tổn thương là các nốt hoặc mảng đỏ tím, sưng, ngứa, rát hoặc đau, hay gặp ở ngón chân, ngón tay, đôi khi ở tai, mũi.

Nghiên cứu của Cappel và Wetter tại Mayo Clinic (Mayo Clinic Proceedings, 2014) trên 104 người bệnh cho thấy tuổi trung bình khi chẩn đoán khoảng 38 tuổi, phần lớn là nữ (khoảng 79%). Vị trí hay gặp nhất là ngón chân (82%), tiếp theo là ngón tay (30%). Đa số người bệnh không có bệnh toàn thân đi kèm.

Cước khác với bỏng lạnh (frostbite). Bỏng lạnh xảy ra khi mô bị đông lạnh ở nhiệt độ dưới 0 độ C, gây tê, trắng bệch, có thể hoại tử. Ở Việt Nam, cước thường gặp hơn nhiều, nhất là ở miền Bắc và vùng núi vào những đợt rét đậm, rét hại kèm độ ẩm cao.

Vì sao trời lạnh ẩm lại gây cước?

Khi gặp lạnh, các mạch máu nhỏ ở đầu chi co lại để giữ nhiệt cho cơ thể. Ở người nhạy cảm, mạch co kéo dài, máu đến da giảm, rồi khi được làm ấm lại, mạch giãn không đều, dịch thoát ra mô và gây phản ứng viêm. Kết quả là da sưng, đỏ tím, ngứa rát.

Tổng quan của Sharifzadeh và Smith (International Journal of Dermatology, 2025) nhấn mạnh cơ chế của cước vẫn chưa được hiểu đầy đủ, nhưng rối loạn co giãn mạch và viêm quanh mạch máu là yếu tố trung tâm. Các yếu tố làm tăng nguy cơ bị cước gồm:

• Lạnh ẩm kéo dài: rửa bát, giặt đồ, làm ruộng bằng nước lạnh; đi giày tất ẩm.
• Làm ấm đột ngột: hơ tay chân sát bếp lửa, ngâm nước nóng ngay sau khi bị lạnh.
• Thể trạng gầy, chỉ số khối cơ thể thấp: ít mỡ dưới da để giữ nhiệt.
• Hút thuốc lá: làm co mạch máu ngoại vi.
• Tuần hoàn đầu chi kém: người có hiện tượng Raynaud, giày dép chật.

Cước chân tay có biểu hiện ra sao?

Cước thường xuất hiện 12–24 giờ sau khi bị lạnh, với các nốt đỏ hoặc tím, sưng, ngứa, nóng rát hoặc đau, nặng hơn khi vào chỗ ấm. Một số trường hợp có phỏng nước, nứt hoặc loét nông. Thông thường tổn thương tự lành sau 1–3 tuần, nhưng dễ tái phát trong suốt mùa lạnh.

Tình trạng	Đặc điểm gợi ý
Cước	Nốt đỏ tím, sưng, ngứa rát ở ngón chân, ngón tay sau lạnh ẩm; tự lành trong vài tuần
Hiện tượng Raynaud	Ngón tay đổi màu từng cơn trắng, tím rồi đỏ khi lạnh, hồi phục trong vài phút đến vài chục phút
Bỏng lạnh	Sau lạnh dưới 0 độ C; da trắng, tê cứng, phỏng nước, có thể hoại tử
Cước thứ phát	Kéo dài cả khi trời ấm, kèm đau khớp, sốt, ban mặt, đổi màu dai dẳng; cần tìm bệnh nền

Theo Cappel và Wetter, 37% người bệnh có ít nhất 1 xét nghiệm bất thường, và khoảng 3% có bệnh lý ác tính về máu đi kèm. Một số ít trường hợp cước liên quan tới bệnh mô liên kết như lupus. Vì vậy, cước kéo dài, không theo mùa, hoặc kèm triệu chứng toàn thân cần được bác sĩ đánh giá kỹ.

Chăm sóc cước tại nhà thế nào cho đúng?

Nguyên tắc là giữ ấm, giữ khô và làm ấm từ từ. Đi tất, đeo găng, mặc nhiều lớp, thay ngay tất ẩm; làm ấm chân tay bằng chăn hoặc nước ấm vừa phải, không hơ sát lửa. Không gãi, chà xát mạnh vùng cước. Bỏ thuốc lá cũng giúp tuần hoàn đầu chi tốt hơn.

Trong nghiên cứu Mayo Clinic, các biện pháp bảo tồn như giữ ấm, giữ khô và ngừng hút thuốc mang lại đáp ứng hoàn toàn ở 82% (23/28) người bệnh có dữ liệu theo dõi. Đây là nền tảng quan trọng nhất trước khi nghĩ đến thuốc. Những việc nên làm hằng ngày:

• Giữ ấm cả cơ thể: không chỉ tay chân; cơ thể lạnh sẽ ưu tiên co mạch đầu chi.
• Chọn tất len, cotton dày, khô: thay tất khi ẩm mồ hôi hoặc dính nước.
• Đeo găng tay cao su có lót khi rửa bát, giặt đồ: dùng nước ấm nếu có thể.
• Giày dép rộng vừa: không bó chặt ngón chân.
• Vận động nhẹ: đi lại, xoa bóp nhẹ nhàng xung quanh vùng cước để tăng tuần hoàn.
• Dưỡng ẩm da tay chân: kem dưỡng giúp da bớt khô nứt.

Nếu vùng cước có phỏng nước, không tự chọc vỡ; giữ sạch, che bằng gạc khô và đi khám nếu nứt loét. Tủ thuốc gia đình mùa lạnh nên có thêm gạc, băng dính y tế, dung dịch sát khuẩn như gợi ý trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.

Mẹo dân gian chữa cước có dùng được không?

Ngâm chân nước gừng ấm, nước muối ấm, xoa rượu gừng là những mẹo dân gian quen thuộc. Đây là thông tin tham khảo; chưa có nghiên cứu chứng minh rõ hiệu quả, nhưng nước ấm vừa phải giúp làm ấm từ từ. Cần tránh nước quá nóng, xoa rượu lên vùng da nứt loét và hơ sát lửa.

Nếu muốn dùng các mẹo này, hãy lưu ý:

• Thử nhiệt độ nước bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế, chỉ ấm dễ chịu, khoảng dưới 40 độ C.
• Ngâm 10–15 phút rồi lau khô thật kỹ, nhất là kẽ ngón, đi tất ngay.
• Không ngâm khi vùng cước có phỏng nước, loét, chảy dịch.
• Người tiểu đường, người cao tuổi giảm cảm giác ở chân cần đặc biệt cẩn thận vì dễ bỏng mà không biết.
• Không chà xát mạnh bằng gừng, muối hạt, rượu lên da đang sưng đỏ.

Thói quen hơ chân tay sát bếp than, lò sưởi hoặc ngâm ngay vào nước nóng sau khi đi ngoài trời lạnh là nguyên nhân thường gặp làm cước nặng hơn, do mạch máu giãn đột ngột. Đốt than sưởi trong phòng kín còn có nguy cơ ngộ độc khí CO, đặc biệt nguy hiểm.

Thuốc nào được dùng khi bị cước?

Phần lớn cước nhẹ không cần thuốc. Với cước nặng, tái phát nhiều, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kê đơn như nifedipine, một thuốc giãn mạch. Bằng chứng về thuốc còn hạn chế và chưa thống nhất. Không tự mua thuốc huyết áp hay kem corticoid để bôi, uống khi chưa được bác sĩ khám và chỉ định.

Các nghiên cứu cho kết quả khác nhau:

• Nifedipine: thử nghiệm của Rustin và cộng sự (British Journal of Dermatology, 1989) thấy có lợi; tuy nhiên thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Souwer và cộng sự (Annals of Family Medicine, 2016) trên 32 người bệnh cước mạn tính không thấy nifedipine tốt hơn giả dược sau 6 tuần.
• Corticoid bôi: thử nghiệm của Souwer và cộng sự (British Journal of General Practice, 2017) cho thấy kem betamethasone valerate 0,1% bôi 2 lần mỗi ngày trong 6 tuần không tốt hơn giả dược.
• Tổng quan hệ thống: Pratt và cộng sự (Journal of Cutaneous Medicine and Surgery, 2021) tổng hợp 11 nghiên cứu với 576 người bệnh, kết luận có bằng chứng mức trung bình ủng hộ nifedipine và pentoxifylline cho các trường hợp nặng hoặc khó kiểm soát.

Nifedipine có thể gây hạ huyết áp, chóng mặt, đỏ bừng mặt, đau đầu, phù chân và tương tác với nhiều thuốc khác. Vì vậy, thuốc chỉ dùng khi bác sĩ cân nhắc lợi ích, nguy cơ cho từng người. Bạn có thể tham khảo vai trò của dược sĩ trong hướng dẫn dùng thuốc ở bài vai trò của dược sĩ.

Làm sao phòng cước tái phát mỗi mùa đông?

Phòng cước bắt đầu trước khi trời trở rét: chuẩn bị tất, găng tay, giày ấm khô; hạn chế tiếp xúc nước lạnh; giữ ấm toàn thân; không hút thuốc; vận động đều đặn để tăng tuần hoàn. Người từng bị cước nặng nên trao đổi với bác sĩ trước mùa lạnh để có kế hoạch phòng ngừa phù hợp.

Một số gợi ý thực tế cho gia đình:

• Người làm bếp, giặt giũ dùng găng tay có lót, nước ấm; lau khô tay ngay sau khi làm.
• Học sinh, người đi xe máy sáng sớm mang găng tay, tất dày, giày kín.
• Người cao tuổi giữ phòng ấm, kiểm tra chân hằng ngày, nhất là người tiểu đường.
• Duy trì vận động như đi bộ, tập thể dục trong nhà vào những ngày rét.
• Ăn đủ bữa, đủ năng lượng; người quá gầy nên được tư vấn dinh dưỡng.

Vận động đều đặn không chỉ giúp đầu chi ấm hơn mà còn có lợi cho sức khỏe tim mạch, như phân tích trong bài vì một thế giới vận động hơn.

Khi nào nên đi khám?

Bạn nên đi khám khi vùng cước loét, chảy dịch, có mủ, sưng nóng lan rộng, đau nhiều, hoặc cước không lành sau 2–3 tuần. Cũng cần khám nếu cước xuất hiện cả khi trời ấm, tái phát nhiều năm, kèm đau khớp, sốt, ban đỏ ở mặt, mệt mỏi hay ngón tay đổi màu trắng tím từng cơn.

Bác sĩ có thể khám, hỏi tiền sử và chỉ định xét nghiệm máu để tìm các bệnh nền như bệnh mô liên kết, rối loạn đông máu hay các bệnh về máu khi cần. Người tiểu đường, bệnh mạch máu ngoại vi bị tổn thương ở chân cần đi khám sớm hơn vì nguy cơ nhiễm trùng, loét khó lành. Trẻ em bị cước nặng hoặc người cao tuổi kèm sốt, lừ đừ cũng cần được khám ngay.

Câu hỏi thường gặp

Cước chân tay có lây không?

Không. Cước là phản ứng của mạch máu với lạnh, không do vi khuẩn hay virus, nên không lây qua tiếp xúc, dùng chung đồ.

Bị cước có nên gãi không?

Không nên. Gãi làm trầy da, dễ nhiễm trùng. Hãy làm ấm từ từ, dưỡng ẩm, và hỏi dược sĩ, bác sĩ nếu ngứa nhiều ảnh hưởng giấc ngủ.

Cước chân tay bôi thuốc gì?

Phần lớn cước nhẹ chỉ cần giữ ấm, giữ khô và dưỡng ẩm. Kem corticoid chưa cho thấy lợi ích rõ trong thử nghiệm; mọi thuốc bôi kê đơn cần được bác sĩ chỉ định.

Trẻ em có bị cước không?

Có, trẻ em và thanh thiếu niên cũng có thể bị cước khi chơi ngoài trời lạnh ẩm, đi giày tất ướt. Hãy giữ ấm, thay tất khô và đưa trẻ đi khám nếu tổn thương loét hoặc kéo dài.

Tài liệu tham khảo

1. Cappel JA, Wetter DA. Clinical characteristics, etiologic associations, laboratory findings, treatment, and proposal of diagnostic criteria of pernio (chilblains) in a series of 104 patients at Mayo Clinic, 2000 to 2011. Mayo Clin Proc. 2014;89(2):207–215. PMID: 24485134.
2. Souwer IH, Bor JH, Smits P, Lagro-Janssen AL. Nifedipine vs placebo for treatment of chronic chilblains: a randomized controlled trial. Ann Fam Med. 2016;14(5):453–459. PMID: 27621162.
3. Souwer IH, Bor JH, Smits P, Lagro-Janssen AL. Assessing the effectiveness of topical betamethasone to treat chronic chilblains: a randomised clinical trial in primary care. Br J Gen Pract. 2017;67(656):e187–e193. PMID: 28193616.
4. Rustin MH, Newton JA, Smith NP, Dowd PM. The treatment of chilblains with nifedipine: the results of a pilot study, a double-blind placebo-controlled randomized study and a long-term open trial. Br J Dermatol. 1989;120(2):267–275. PMID: 2647123.
5. Pratt M, Mahmood F, Kirchhof MG. Pharmacologic treatment of idiopathic chilblains (pernio): a systematic review. J Cutan Med Surg. 2021;25(5):530–542. PMID: 33653127.
6. Sharifzadeh A, Smith GP. An evidence-based review of perniosis (chilblains): therapeutic strategies and integration with Raynaud’s syndrome management. Int J Dermatol. 2025;64(10):1781–1787. PMID: 40272049.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Viêm phổi ở người cao tuổi: dấu hiệu dễ bị bỏ sót
• Ngành Dược chung tay vì một thế giới “vận động” hơn
• Vai trò của Dược sĩ trong tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 12/11/2026