Nhiều người lớn tuổi mô tả cơn đau zona là “như kim châm, như bỏng lửa”, có khi đau trước cả khi nổi mụn nước nên dễ nhầm với đau dạ dày, đau tim hay đau lưng. Không ít trường hợp chậm đi khám vì nghĩ đây là bệnh ngoài da, tự đắp lá hoặc chờ tự khỏi, rồi chịu cảnh đau dai dẳng nhiều tháng sau khi ban đã lành. Bài viết giúp gia đình hiểu vì sao người cao tuổi dễ bị zona, cách nhận biết sớm, những việc nên làm, không nên làm và các lựa chọn phòng ngừa đã được chứng minh.

Zona thần kinh là gì và vì sao người lớn tuổi dễ mắc?

Zona thần kinh là bệnh do virus varicella-zoster, chính là virus gây thủy đậu, tái hoạt động. Sau khi khỏi thủy đậu, virus không mất đi mà nằm im trong các hạch thần kinh. Khi miễn dịch tế bào suy giảm theo tuổi hoặc do bệnh, virus “thức dậy” và đi dọc dây thần kinh ra da.

Vì virus đi theo một dây thần kinh nhất định, ban zona thường mọc thành dải ở một bên cơ thể, hay gặp ở ngực, lưng, bụng hoặc mặt, và hiếm khi vượt qua đường giữa. Tổng quan hệ thống của Kawai và cộng sự (BMJ Open, 2014) gồm 130 nghiên cứu ở 26 quốc gia ghi nhận tỷ lệ mắc zona khoảng 3–5 ca trên 1.000 người mỗi năm ở Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á – Thái Bình Dương, tăng rõ theo tuổi.

Những người có nguy cơ cao hơn gồm:

• Người từ 50 tuổi trở lên, nguy cơ càng tăng khi tuổi càng cao.
• Người suy giảm miễn dịch: đang hóa trị, ghép tạng, nhiễm HIV, dùng corticoid liều cao kéo dài hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
• Người có bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh phổi mạn.
• Người đang căng thẳng kéo dài, mất ngủ, sức khỏe suy giảm sau ốm nặng.

Người chưa từng mắc thủy đậu và chưa tiêm vắc xin thủy đậu thì không bị zona, nhưng có thể bị thủy đậu nếu tiếp xúc với dịch mụn nước của người đang bị zona.

Dấu hiệu nhận biết zona thần kinh sớm là gì?

Dấu hiệu sớm của zona thường là đau rát, châm chích, ngứa hoặc tê ở một vùng da một bên cơ thể, xuất hiện 1–5 ngày trước khi nổi ban. Sau đó da đỏ lên, mọc các mụn nước thành chùm theo dải, có thể kèm sốt nhẹ, mệt, đau đầu.

Diễn tiến thường gặp của một đợt zona:

• Giai đoạn tiền triệu (1–5 ngày): đau, rát, ngứa ran một vùng da dù nhìn bên ngoài chưa thấy gì. Đau ở ngực trái có thể bị nhầm với đau tim, đau vùng bụng có thể nhầm với đau dạ dày hoặc sỏi mật.
• Giai đoạn phát ban (khoảng 3–5 ngày): mảng đỏ, mụn nước trong mọc thành chùm, xếp thành dải theo đường đi của dây thần kinh.
• Giai đoạn đóng vảy (7–10 ngày): mụn nước đục, vỡ, khô và đóng vảy. Ban thường lành sau 2–4 tuần, có thể để lại thâm hoặc sẹo.

Ở người cao tuổi, cơn đau thường nặng hơn và ban có thể lan rộng hơn. Người suy giảm miễn dịch có thể có ban lan nhiều vùng hoặc khắp người, cần được khám ngay.

Zona thần kinh có lây không?

Zona không lây theo kiểu người này truyền zona cho người kia. Tuy nhiên, dịch trong mụn nước chứa virus và có thể gây thủy đậu cho người chưa có miễn dịch, như trẻ nhỏ chưa tiêm vắc xin, phụ nữ có thai chưa từng mắc thủy đậu hoặc người suy giảm miễn dịch.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), người bị zona có thể lây virus cho đến khi mụn nước khô và đóng vảy hết. Để bảo vệ người thân:

• Che kín vùng ban bằng gạc hoặc quần áo sạch, rộng; không gãi, không chọc vỡ mụn nước.
• Rửa tay thường xuyên, dùng khăn, quần áo riêng và giặt sạch.
• Tránh tiếp xúc gần với trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ chưa tiêm vắc xin thủy đậu, phụ nữ mang thai và người đang điều trị ung thư cho đến khi ban đóng vảy hết.

Nếu trẻ trong nhà bị sốt và nổi mụn nước sau khi tiếp xúc với người bị zona, cần đưa trẻ đi khám. Cách chăm sóc trẻ sốt tại nhà được hướng dẫn trong bài trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà.

Vì sao cần đi khám sớm trong 72 giờ đầu?

Thuốc kháng virus kê đơn như aciclovir, valaciclovir hay famciclovir có lợi nhất khi bắt đầu trong vòng 72 giờ từ lúc nổi ban. Theo khuyến cáo của Dworkin và cộng sự (Clinical Infectious Diseases, 2007), thuốc giúp ban lành nhanh hơn và giảm thời gian đau cấp tính.

Khuyến cáo này cũng nhấn mạnh người từ 50 tuổi, người đau nhiều, ban rộng hoặc zona ở mặt nên được điều trị sớm. Một số trường hợp đến muộn hơn 72 giờ mà vẫn còn mụn nước mới mọc, bác sĩ vẫn có thể cân nhắc dùng thuốc.

• Liều thuốc kháng virus phụ thuộc chức năng thận, cân nặng và bệnh kèm theo, vì vậy không tự mua hay tự dùng theo đơn của người khác.
• Bác sĩ có thể phối hợp thuốc giảm đau phù hợp với mức độ đau. Không tự dùng corticoid hoặc thuốc bôi chứa corticoid lên ban zona.
• Uống đủ nước khi dùng thuốc kháng virus, nhất là ở người cao tuổi, vì một số thuốc thải qua thận.

Với người nhiều bệnh nền, việc uống đúng thuốc, đủ liều và đúng giờ rất quan trọng. Dược sĩ có thể hỗ trợ sắp xếp lịch uống, như trình bày trong bài vai trò của dược sĩ trong tuân thủ dùng thuốc.

Chăm sóc zona thần kinh tại nhà như thế nào?

Chăm sóc tại nhà nhằm giữ vùng ban sạch, khô, giảm đau và tránh nhiễm khuẩn. Nên mặc quần áo rộng bằng vải cotton, rửa nhẹ vùng da bằng nước sạch, thấm khô, không chà xát và không chọc vỡ mụn nước. Thuốc giảm đau thông thường cần dùng đúng liều.

• Giữ sạch: tắm nước ấm vừa phải, dùng xà phòng dịu nhẹ, thấm khô bằng khăn sạch riêng.
• Làm dịu: đắp gạc mát, sạch lên vùng ban trong vài phút có thể giúp đỡ rát. Băng gạc phải thay hằng ngày.
• Giảm đau: paracetamol theo liều trên nhãn có thể giúp giảm đau nhẹ; nếu đau nhiều, mất ngủ, cần báo bác sĩ để được kê thuốc phù hợp. Cách dùng thuốc giảm đau, hạ sốt an toàn có trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.
• Nghỉ ngơi, ăn đủ chất: ngủ đủ, ăn đủ đạm, rau, trái cây để hỗ trợ cơ thể hồi phục.

Về chuyện “zona kiêng gì”, hiện chưa có bằng chứng cho thấy cần kiêng một loại thực phẩm cụ thể như thịt gà, đồ nếp hay hải sản. Kiêng khem quá mức có thể làm người cao tuổi ăn kém, sụt cân và hồi phục chậm hơn.

Những mẹo dân gian về zona cần hiểu thế nào?

Nhiều nơi vẫn có thói quen vẽ mực lên vùng ban, đắp đậu xanh giã, lá cây hoặc bôi các loại thuốc nam khi bị zona. Đây là những thông tin dân gian để bạn tham khảo, chưa có nghiên cứu khoa học chứng minh hiệu quả, và một số cách có thể gây hại.

• Đắp lá giã, bột đậu lên vùng mụn nước vỡ có thể làm nhiễm khuẩn, viêm da tiếp xúc và để lại sẹo.
• Vẽ mực lên da không tác động tới virus trong dây thần kinh; nếu chỉ dựa vào cách này, người bệnh dễ bỏ lỡ thời điểm dùng thuốc kháng virus.
• Bôi kem, thuốc không rõ thành phần, nhất là loại chứa corticoid, có thể làm ban lan rộng hơn.

Nếu gia đình muốn dùng thêm biện pháp dân gian, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước và không để chúng thay thế việc thăm khám.

Đau dây thần kinh sau zona nguy hiểm ra sao?

Đau dây thần kinh sau zona là biến chứng hay gặp nhất, khi cơn đau kéo dài từ 3 tháng trở lên dù ban đã lành. Người cao tuổi có nguy cơ cao hơn. Theo tổng quan của Kawai và cộng sự, tỷ lệ này dao động từ 5% đến hơn 30%, tùy độ tuổi và cách định nghĩa.

Johnson và Rice (New England Journal of Medicine, 2014) mô tả cơn đau này có thể rát bỏng, nhói như điện giật, hoặc đau chỉ khi chạm nhẹ quần áo vào da. Đau kéo dài ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng và khả năng tự chăm sóc của người lớn tuổi. Kawai cũng ghi nhận hơn 30% người bị đau sau zona còn đau trên 1 năm.

Ngoài đau kéo dài, zona có thể gây các biến chứng khác:

• Zona mắt: ban ở trán, quanh mắt, đặc biệt ở chóp mũi, có thể ảnh hưởng tới giác mạc, gây giảm thị lực nếu không điều trị kịp thời.
• Zona tai: đau tai, mụn nước trong ống tai, có thể kèm liệt mặt, ù tai, chóng mặt.
• Bội nhiễm vi khuẩn: vùng da sưng nóng, chảy mủ, sốt cao trở lại.
• Zona lan tỏa: gặp ở người suy giảm miễn dịch, có thể ảnh hưởng phổi, gan, não.

Vắc xin phòng zona hiệu quả đến đâu?

Vắc xin là cách phòng zona có bằng chứng mạnh. Vắc xin zona tái tổ hợp có tá dược, tiêm hai mũi, đã được Bộ Y tế cấp phép lưu hành tại Việt Nam năm 2024 cho người từ 50 tuổi và người từ 18 tuổi có nguy cơ cao do suy giảm miễn dịch.

Phản ứng sau tiêm vắc xin tái tổ hợp khá thường gặp: đau, đỏ, sưng chỗ tiêm, mệt, đau cơ, sốt nhẹ trong 1–3 ngày. Trong ZOE-50, phản ứng mức độ nặng (độ 3) gặp ở 17,0% người tiêm vắc xin so với 3,2% ở nhóm giả dược, còn tỷ lệ biến cố nghiêm trọng tương đương giữa hai nhóm.

Người đã từng bị zona vẫn có thể tái phát, vì vậy vẫn có thể được tư vấn tiêm vắc xin sau khi đợt bệnh đã ổn định. Việc có nên tiêm, tiêm khi nào cần được bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng khám sàng lọc, nhất là ở người đang điều trị ung thư hay dùng thuốc ức chế miễn dịch.

Khi nào nên đi khám ngay vì zona?

Bạn nên đi khám ngay khi nghi zona ở người từ 50 tuổi, người suy giảm miễn dịch, khi ban xuất hiện ở mặt, quanh mắt, tai, khi đau dữ dội, ban lan rộng nhiều vùng, hoặc khi kèm sốt cao, đau đầu nhiều, lú lẫn, yếu liệt một bên cơ thể.

• Ban ở trán, mí mắt, chóp mũi; mắt đỏ, đau, nhìn mờ, chói sáng: cần khám mắt trong ngày.
• Đau tai, méo miệng, nhắm mắt không kín, chóng mặt, nghe kém.
• Ban lan ra nhiều vùng hoặc khắp người, mụn nước có máu.
• Sốt cao, đau đầu dữ dội, cổ cứng, lơ mơ, co giật.
• Vùng ban sưng nóng, chảy mủ, đau tăng sau vài ngày.
• Đau vẫn còn dữ dội sau khi ban đã lành hoặc đau làm mất ngủ, chán ăn.

Câu hỏi thường gặp

Zona thần kinh có tự khỏi không?

Ban zona thường tự lành sau 2–4 tuần, nhưng ở người lớn tuổi, nguy cơ đau kéo dài và biến chứng cao hơn. Đi khám sớm giúp bác sĩ cân nhắc thuốc kháng virus, giảm đau phù hợp và phát hiện kịp zona mắt, zona tai.

Zona thần kinh có tái phát không?

Có. Theo tổng quan của Kawai và cộng sự, nguy cơ tái phát khoảng 1–6%, cao hơn khi theo dõi lâu dài và ở người suy giảm miễn dịch. Vì vậy người đã mắc zona vẫn nên hỏi bác sĩ về tiêm vắc xin.

Bị zona có được tắm không?

Có. Tắm nước ấm vừa phải với xà phòng dịu nhẹ giúp giữ da sạch, giảm nguy cơ bội nhiễm. Không kỳ cọ, không chọc vỡ mụn nước và thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn riêng.

Phụ nữ mang thai có bị lây zona từ người thân không?

Phụ nữ mang thai đã từng mắc thủy đậu hoặc đã tiêm vắc xin thủy đậu thường được bảo vệ. Nếu chưa có miễn dịch, tiếp xúc với dịch mụn nước có thể gây thủy đậu, vì vậy cần tránh tiếp xúc và báo bác sĩ sản khoa.

Tài liệu tham khảo

1. Kawai K, Gebremeskel BG, Acosta CJ. Systematic review of incidence and complications of herpes zoster: towards a global perspective. BMJ Open. 2014;4(6):e004833. PMID: 24916088.
2. Dworkin RH, Johnson RW, Breuer J, et al. Recommendations for the management of herpes zoster. Clin Infect Dis. 2007;44 Suppl 1:S1–S26. PMID: 17143845.
3. Cohen JI. Clinical practice: Herpes zoster. N Engl J Med. 2013;369(3):255–263. PMID: 23863052.
4. Johnson RW, Rice AS. Clinical practice. Postherpetic neuralgia. N Engl J Med. 2014;371(16):1526–1533. PMID: 25317872.
5. Lal H, Cunningham AL, Godeaux O, et al. Efficacy of an adjuvanted herpes zoster subunit vaccine in older adults. N Engl J Med. 2015;372(22):2087–2096. PMID: 25916341.
6. Cunningham AL, Lal H, Kovac M, et al. Efficacy of the herpes zoster subunit vaccine in adults 70 years of age or older. N Engl J Med. 2016;375(11):1019–1032. PMID: 27626517.
7. Oxman MN, Levin MJ, Johnson GR, et al. A vaccine to prevent herpes zoster and postherpetic neuralgia in older adults. N Engl J Med. 2005;352(22):2271–2284. PMID: 15930418.
8. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Shingles (Herpes Zoster): Clinical overview và Transmission.
9. Cục Quản lý Dược – Bộ Y tế. Quyết định 308/QĐ-QLD (tháng 5/2024) về danh mục vắc xin, sinh phẩm được cấp giấy đăng ký lưu hành – Đợt 50.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Vai trò của Dược sĩ trong tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân
• Trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà và dấu hiệu cần đi khám
• Ngành Dược chung tay vì một thế giới “vận động” hơn

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 11/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

Uống thuốc với sữa cho đỡ đắng, uống cùng cà phê buổi sáng cho tiện, hay kiêng hẳn rau xanh vì sợ “kỵ thuốc” là những thói quen dược sĩ gặp hằng ngày. Có thói quen vô hại, có thói quen làm thuốc mất tác dụng hoặc gây nguy hiểm. Bài viết tổng hợp các cặp tương tác thường gặp, giải thích cơ chế và cách uống thuốc an toàn hơn trong sinh hoạt hằng ngày.

Tương tác thuốc và thực phẩm là gì?

Tương tác thuốc và thực phẩm là khi thành phần trong đồ ăn, thức uống làm thay đổi lượng thuốc vào máu hoặc tác dụng của thuốc. Hậu quả có thể là thuốc kém hiệu quả, bệnh không được kiểm soát, hoặc thuốc tích lũy quá mức gây tác dụng phụ, tùy thuốc, liều và lượng thực phẩm.

Theo tổng quan của Bushra và cộng sự (Oman Medical Journal, 2011), tương tác có thể xảy ra ở nhiều giai đoạn:

• Hấp thu: canxi, sắt, magie trong sữa, thuốc kháng acid gắn với thuốc tạo phức khó hấp thu; thức ăn làm chậm hoặc thay đổi lượng thuốc vào máu.
• Chuyển hóa: một số chất trong thực phẩm ức chế hoặc kích thích men gan, đặc biệt nhóm cytochrome P450 3A4.
• Tác dụng dược lý: thực phẩm có tác dụng cùng chiều hoặc ngược chiều với thuốc, ví dụ vitamin K với thuốc chống đông warfarin.

Người cao tuổi, người dùng nhiều thuốc cùng lúc, người có bệnh gan, thận và trẻ nhỏ là những nhóm dễ bị ảnh hưởng hơn.

Vì sao bưởi chùm có thể làm thuốc mạnh quá mức?

Nước bưởi chùm chứa furanocoumarin ức chế men CYP3A4 ở thành ruột, khiến một số thuốc vào máu nhiều hơn. Theo Bailey và cộng sự (CMAJ, 2013), hơn 85 thuốc có thể tương tác với bưởi chùm, trong đó 43 thuốc có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng. Chỉ một cốc nước ép đã đủ gây ảnh hưởng.

Ví dụ thường được nhắc là simvastatin, atorvastatin (thuốc mỡ máu), một số thuốc chẹn kênh canxi như felodipin, một số thuốc chống loạn nhịp, thuốc ức chế miễn dịch và thuốc điều trị ung thư đường uống. Hậu quả có thể là đau cơ, tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim tùy thuốc. Tác dụng ức chế men có thể kéo dài khoảng một ngày, nên uống cách giờ chưa chắc tránh được.

Bailey cũng lưu ý cam đắng (Seville), chanh lime và bưởi pomelo có thể chứa furanocoumarin tương tự. Bưởi ta là họ hàng của bưởi chùm, vì vậy nếu đang dùng các thuốc trên, hãy hỏi dược sĩ trước khi ăn nhiều bưởi hoặc uống nước ép bưởi thường xuyên. Không phải mọi thuốc mỡ máu đều bị ảnh hưởng như nhau.

Uống thuốc với sữa có sao không?

Với đa số thuốc, uống cùng sữa không gây hại. Nhưng canxi trong sữa, sữa chua, phô mai có thể gắn với kháng sinh nhóm tetracyclin, quinolon như ciprofloxacin và thuốc bisphosphonat trị loãng xương, làm giảm hấp thu. Các thuốc này nên uống với nước lọc, cách xa sữa và chế phẩm có canxi, sắt.

Nghiên cứu của Neuvonen và cộng sự (Clinical Pharmacology & Therapeutics, 1991) cho thấy uống ciprofloxacin cùng sữa hoặc sữa chua làm giảm khoảng 30–36% lượng thuốc được hấp thu. Với kháng sinh, thuốc vào máu ít hơn có thể khiến điều trị thất bại khi vi khuẩn chỉ nhạy vừa phải. Tetracyclin, doxycyclin cũng bị ảnh hưởng bởi canxi, sắt, magie, nhôm (Neuvonen, Drugs, 1976).

Khoảng cách cụ thể (thường vài giờ) khác nhau theo từng thuốc và được ghi trong tờ hướng dẫn sử dụng. Thuốc kháng acid dạ dày, viên sắt, viên canxi, viên kẽm cũng nên uống cách xa các thuốc này. Thuốc bisphosphonat như alendronat thường phải uống lúc đói với một cốc nước lọc đầy, chờ khoảng 30 phút mới ăn uống.

Cà phê, trà ảnh hưởng đến thuốc như thế nào?

Cà phê uống cùng lúc hoặc ngay sau levothyroxine (thuốc tuyến giáp) có thể làm giảm hấp thu thuốc. Trà đặc làm giảm hấp thu sắt từ thức ăn và viên sắt. Caffeine cũng có thể cộng thêm tác dụng kích thích của một số thuốc cảm, thuốc hen, gây hồi hộp, mất ngủ.

Nghiên cứu của Benvenga và cộng sự (Thyroid, 2008) ghi nhận những người uống levothyroxine cùng cà phê espresso có nồng độ hormone tuyến giáp không đạt như mong muốn, cải thiện khi đổi sang uống thuốc với nước và chờ trước khi uống cà phê. Vì vậy levothyroxine thường được dặn uống lúc đói buổi sáng với nước lọc, chờ khoảng 30–60 phút mới ăn sáng hoặc uống cà phê.

Với người thiếu máu thiếu sắt, nên uống viên sắt xa bữa trà, cà phê; uống cùng nước cam hoặc thức ăn giàu vitamin C có thể giúp hấp thu tốt hơn nếu dạ dày dung nạp được.

Người dùng warfarin có phải kiêng rau xanh không?

Không cần kiêng rau xanh, nhưng nên ăn lượng ổn định. Vitamin K trong rau cải, bông cải xanh, rau muống, rau dền… đối kháng tác dụng chống đông của warfarin. Ăn đột ngột nhiều hoặc bỏ hẳn rau sẽ làm chỉ số INR dao động, tăng nguy cơ huyết khối hoặc chảy máu.

Tổng quan hệ thống của Holbrook và cộng sự (Archives of Internal Medicine, 2005) liệt kê nhiều thực phẩm, thảo dược và thực phẩm bổ sung có thể làm thay đổi tác dụng của warfarin. Ngoài rau giàu vitamin K, cần thận trọng với một số thảo dược, rượu và các sản phẩm bổ sung chưa rõ thành phần. Người dùng warfarin nên báo bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn lớn hoặc bắt đầu thực phẩm bổ sung mới.

Các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới ít bị ảnh hưởng bởi vitamin K hơn, nhưng vẫn có tương tác với một số thuốc khác. Không tự đổi thuốc chống đông; việc này cần bác sĩ quyết định.

Rượu bia tương tác với những thuốc nào?

Rượu bia tương tác với nhiều thuốc. Uống rượu khi dùng thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc giảm đau opioid, thuốc dị ứng thế hệ cũ làm tăng buồn ngủ, nguy cơ té ngã và ức chế hô hấp. Rượu cùng paracetamol thường xuyên tăng nguy cơ hại gan; với thuốc hạ đường huyết, dễ gây hạ đường huyết.

Tổng quan của Weathermon và Crabb (Alcohol Research & Health, 1999) giải thích rượu có thể vừa cạnh tranh, vừa kích thích men gan chuyển hóa thuốc, khiến tác dụng thuốc khó đoán. Một số kháng sinh và thuốc chống nấm như metronidazol có tờ hướng dẫn khuyên tránh rượu trong khi dùng và vài ngày sau đó.

Người cao tuổi đang dùng thuốc huyết áp cũng nên hạn chế rượu vì dễ tụt huyết áp tư thế, chóng mặt. Bài huyết áp tăng khi trời lạnh: người cao tuổi cần làm gì có thêm lưu ý về dùng thuốc huyết áp trong mùa lạnh.

Uống thuốc trước hay sau ăn thì đúng?

Không có quy tắc chung cho mọi thuốc. Có thuốc cần uống lúc đói để hấp thu tốt, có thuốc cần uống cùng bữa ăn để giảm kích ứng dạ dày hoặc tăng hấp thu. Hãy làm theo hướng dẫn trên nhãn, tờ hướng dẫn sử dụng hoặc lời dặn của bác sĩ, dược sĩ cho từng thuốc.

Ví dụ trong bảng chỉ mang tính minh họa; cùng một hoạt chất nhưng dạng bào chế khác nhau có thể có cách dùng khác nhau. Mẹo đơn giản: uống thuốc với một cốc nước lọc đầy, trừ khi được dặn khác.

Khi nào nên đi khám hoặc hỏi dược sĩ?

Khi nào nên đi khám hoặc hỏi dược sĩ: khi bắt đầu thuốc mới, nhất là thuốc chống đông, thuốc tuyến giáp, kháng sinh, thuốc tim mạch; khi định dùng thêm thực phẩm bổ sung, thảo dược; hoặc khi thấy bất thường như chảy máu, bầm tím, hồi hộp, đau cơ, chóng mặt sau khi thay đổi ăn uống.

• Mang theo danh sách tất cả thuốc, thực phẩm bổ sung, thảo dược đang dùng mỗi lần đi khám.
• Chảy máu bất thường, phân đen, nôn ra máu khi dùng thuốc chống đông: đi khám ngay.
• Đau cơ nhiều, nước tiểu sẫm màu khi dùng thuốc mỡ máu: ngừng ăn bưởi và liên hệ bác sĩ sớm.
• Không tự ngừng thuốc điều trị bệnh mạn tính vì lo tương tác; hãy hỏi lại người kê đơn.

Mẹo dân gian như “uống thuốc bằng nước trà cho mát” hay “uống với nước ngọt cho dễ nuốt” nên tránh, vì có thể ảnh hưởng hấp thu một số thuốc. Bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào giúp bạn sắp xếp và dùng thuốc thông thường an toàn hơn.

Câu hỏi thường gặp

Uống thuốc bằng nước ép trái cây có được không?

Không nên, trừ khi được hướng dẫn. Nước ép bưởi chùm tương tác với nhiều thuốc; một số nước ép trái cây khác cũng có thể làm giảm hấp thu vài loại thuốc. Nước lọc là lựa chọn an toàn với đa số thuốc.

Ăn bưởi ta có giống bưởi chùm không?

Bưởi pomelo có thể chứa furanocoumarin như bưởi chùm, dù lượng có thể khác nhau tùy giống. Nếu đang dùng thuốc có cảnh báo về bưởi, nên hỏi dược sĩ trước khi ăn nhiều hoặc thường xuyên.

Uống canxi và sắt cùng lúc được không?

Canxi có thể làm giảm hấp thu sắt khi uống cùng lúc. Thường nên uống cách nhau vài giờ, ví dụ sắt buổi sáng lúc đói, canxi sau bữa trưa hoặc tối, theo hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ.

Đang uống kháng sinh có được uống một chút bia không?

Với nhiều kháng sinh, lượng nhỏ rượu bia có thể không gây phản ứng nặng, nhưng rượu làm cơ thể khó hồi phục và một số thuốc có cảnh báo riêng. An toàn hơn là tránh rượu bia trong thời gian dùng thuốc.

Tài liệu tham khảo

1. Bushra R, Aslam N, Khan AY. Food-drug interactions. Oman Med J. 2011. PMID: 22043389.
2. Bailey DG, Dresser G, Arnold JM. Grapefruit-medication interactions: forbidden fruit or avoidable consequences? CMAJ. 2013. PMID: 23184849.
3. Neuvonen PJ, Kivistö KT, Lehto P. Interference of dairy products with the absorption of ciprofloxacin. Clin Pharmacol Ther. 1991. PMID: 1934862.
4. Neuvonen PJ. Interactions with the absorption of tetracyclines. Drugs. 1976. PMID: 946598.
5. Benvenga S, et al. Altered intestinal absorption of L-thyroxine caused by coffee. Thyroid. 2008. PMID: 18341376.
6. Holbrook AM, et al. Systematic overview of warfarin and its drug and food interactions. Arch Intern Med. 2005. PMID: 15911722.
7. Weathermon R, Crabb DW. Alcohol and medication interactions. Alcohol Res Health. 1999. PMID: 10890797.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Huyết áp tăng khi trời lạnh: người cao tuổi cần làm gì
• Hạ thân nhiệt ở người cao tuổi và trẻ nhỏ mùa rét: nhận biết và sơ cứu
• Viêm phổi ở người cao tuổi: dấu hiệu dễ bị bỏ sót

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 11/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

“Uống kháng sinh có cần uống thêm men vi sinh không?” là câu hỏi dược sĩ nghe gần như mỗi ngày tại quầy thuốc. Câu trả lời phụ thuộc vào người dùng, loại kháng sinh và chủng men vi sinh. Bài viết giải thích cơ chế tiêu chảy do kháng sinh, tóm tắt bằng chứng hiện có, cách dùng hợp lý và những trường hợp cần thận trọng.

Vì sao uống kháng sinh hay bị tiêu chảy?

Kháng sinh không chỉ diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn làm giảm vi khuẩn có lợi trong ruột. Hệ vi sinh bị xáo trộn làm rối loạn tiêu hóa carbohydrate và acid mật, khiến phân lỏng. Đôi khi khoảng trống đó tạo điều kiện cho vi khuẩn Clostridioides difficile phát triển, gây viêm đại tràng nặng hơn.

Tiêu chảy do kháng sinh thường xuất hiện trong vài ngày đầu đến vài tuần sau khi bắt đầu dùng thuốc. Phần lớn trường hợp nhẹ, tự hết sau khi ngừng kháng sinh. Nguy cơ cao hơn với kháng sinh phổ rộng như amoxicillin – clavulanat, cephalosporin, clindamycin, ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người nằm viện.

Clostridioides difficile (trước đây gọi là Clostridium difficile) là tác nhân đáng lo hơn: có thể gây tiêu chảy nhiều lần trong ngày, sốt, đau bụng, thậm chí viêm đại tràng giả mạc. Người lớn tuổi, nằm viện lâu và dùng nhiều đợt kháng sinh có nguy cơ cao hơn.

Men vi sinh khi uống kháng sinh có thật sự giúp ích?

Có, ở mức vừa phải và với chủng phù hợp. Các tổng quan hệ thống cho thấy men vi sinh khi uống kháng sinh giúp giảm nguy cơ tiêu chảy do kháng sinh ở cả trẻ em và người lớn, đồng thời giảm nguy cơ tiêu chảy do Clostridioides difficile, nhất là ở người có nguy cơ cao.

• Trẻ em: tổng quan Cochrane của Guo và cộng sự (2019) gồm 33 nghiên cứu với 6.352 trẻ: tỷ lệ tiêu chảy do kháng sinh là 8% ở nhóm dùng men vi sinh so với 19% ở nhóm chứng; cứ khoảng 9 trẻ dùng thì 1 trẻ tránh được tiêu chảy. Lợi ích rõ hơn với liều cao, từ 5 tỷ đơn vị khuẩn lạc (CFU) mỗi ngày.
• Người lớn và trẻ em: phân tích gộp của Hempel và cộng sự (JAMA, 2012) cho thấy men vi sinh liên quan với giảm nguy cơ tiêu chảy do kháng sinh (tỷ số nguy cơ khoảng 0,58).
• Clostridioides difficile: tổng quan Cochrane của Goldenberg và cộng sự (2017) với 31 thử nghiệm: tỷ lệ tiêu chảy do C. difficile là 1,5% ở nhóm dùng men vi sinh so với 4,0% ở nhóm chứng; lợi ích chủ yếu thấy ở người có nguy cơ nền trên 5%.

Điều cần hiểu đúng: men vi sinh giảm nguy cơ, không loại trừ hoàn toàn tiêu chảy. Nhiều thử nghiệm có nguy cơ sai lệch, chủng và liều khác nhau, nên mức chắc chắn của bằng chứng ở mức trung bình.

Chủng men vi sinh nào có nhiều dữ liệu?

Hiệu quả phụ thuộc vào chủng, không phải mọi “men vi sinh” đều giống nhau. Hai chủng có nhiều dữ liệu cho phòng tiêu chảy do kháng sinh là Lactobacillus rhamnosus GG (nay gọi là Lacticaseibacillus rhamnosus GG) và nấm men Saccharomyces boulardii, được Hội Tiêu hóa Nhi khoa châu Âu khuyến nghị cho trẻ em.

Hướng dẫn của Hội Tiêu hóa Hoa Kỳ (Su và cộng sự, Gastroenterology, 2020) đưa ra khuyến nghị có điều kiện, dựa trên bằng chứng chất lượng thấp, cho một số chủng xác định để phòng nhiễm C. difficile ở người dùng kháng sinh. Khi chọn sản phẩm, hãy xem nhãn có ghi tên chủng đầy đủ (chi, loài, mã chủng) và số lượng CFU còn sống đến hạn dùng hay không.

Uống men vi sinh cách kháng sinh bao lâu?

Với men vi sinh là vi khuẩn như Lactobacillus, Bifidobacterium, nên uống cách kháng sinh khoảng 2 giờ để giảm bớt lượng vi khuẩn bị thuốc tiêu diệt. Saccharomyces boulardii là nấm men nên không bị kháng sinh kháng khuẩn ảnh hưởng, nhưng không dùng cùng thuốc chống nấm. Thường bắt đầu sớm, ngay trong đợt kháng sinh.

• Bắt đầu: trong các thử nghiệm, men vi sinh thường được bắt đầu cùng lúc hoặc trong vòng vài ngày đầu dùng kháng sinh.
• Thời gian: dùng suốt đợt kháng sinh; một số nghiên cứu kéo dài thêm khoảng một đến hai tuần sau khi ngừng.
• Bảo quản: theo nhãn; một số chế phẩm cần để tủ lạnh, không pha với nước nóng.
• Kháng sinh: uống đúng liều, đúng giờ, đủ thời gian bác sĩ kê; không tự ngừng vì sợ tiêu chảy.

Nếu đang dùng nhiều thuốc cùng lúc, hãy nhờ dược sĩ sắp xếp lịch uống để tránh tương tác và dễ nhớ. Với trẻ nhỏ, dùng dạng gói bột hoặc giọt phù hợp lứa tuổi, pha với nước nguội hoặc sữa nguội.

Ai cần thận trọng khi dùng men vi sinh?

Men vi sinh an toàn với đa số người khỏe mạnh. Người suy giảm miễn dịch nặng, đang hóa trị, có ống thông tĩnh mạch trung tâm, bệnh nặng nằm hồi sức, trẻ sinh non hoặc có van tim nhân tạo cần hỏi bác sĩ trước, vì có báo cáo hiếm gặp về nhiễm khuẩn, nhiễm nấm máu.

Các báo cáo nhiễm nấm máu do Saccharomyces chủ yếu xảy ra ở bệnh nhân nằm viện có ống thông tĩnh mạch, có thể do nấm men lây qua tay hoặc môi trường khi mở gói thuốc. Vì vậy, ở bệnh viện, việc dùng men vi sinh cho người bệnh nặng nên theo chỉ định của bác sĩ điều trị.

Tác dụng không mong muốn thường gặp ở người khỏe mạnh chủ yếu là đầy hơi, chướng bụng nhẹ trong vài ngày đầu. Người dị ứng sữa hoặc không dung nạp lactose nên đọc kỹ thành phần tá dược.

Có cần uống men vi sinh mỗi khi dùng kháng sinh?

Không bắt buộc. Với người khỏe mạnh dùng kháng sinh ngắn ngày và ít nguy cơ, nhiều người không bị tiêu chảy hoặc chỉ bị nhẹ. Men vi sinh hợp lý hơn khi từng bị tiêu chảy do kháng sinh, dùng kháng sinh phổ rộng, trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc có nguy cơ nhiễm C. difficile.

Cũng cần biết rằng hệ vi sinh đường ruột thường tự phục hồi sau kháng sinh. Một nghiên cứu của Suez và cộng sự (Cell, 2018) thậm chí ghi nhận dùng men vi sinh nhiều chủng sau kháng sinh có thể làm chậm quá trình hệ vi sinh trở lại trạng thái ban đầu so với để tự phục hồi. Đây là nghiên cứu nhỏ nhưng nhắc rằng “nhiều hơn” chưa chắc “tốt hơn”.

Chế độ ăn có nhiều chất xơ từ rau, củ, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cùng thực phẩm lên men truyền thống như sữa chua, giúp nuôi dưỡng vi khuẩn có lợi. Tuy vậy, lượng và chủng vi khuẩn trong thực phẩm không giống chế phẩm đã được nghiên cứu. Cách quan trọng để bảo vệ hệ vi sinh vẫn là chỉ dùng kháng sinh khi thật sự cần, như phân tích trong bài trẻ đau họng uống thuốc gì, khi nào cần kháng sinh.

Khi nào nên đi khám khi bị tiêu chảy lúc dùng kháng sinh?

Khi nào nên đi khám: tiêu chảy từ ba lần trở lên mỗi ngày kéo dài trên hai ngày, phân có máu hoặc nhầy, sốt, đau bụng nhiều, có dấu hiệu mất nước, hoặc tiêu chảy xuất hiện sau khi đã ngừng kháng sinh vài tuần. Đây có thể là dấu hiệu nhiễm Clostridioides difficile cần xét nghiệm.

• Bù nước bằng dung dịch oresol pha đúng hướng dẫn, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi; xem thêm bài tiêu chảy ở trẻ mùa lạnh: bù nước đúng và khi nào đi viện.
• Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy như loperamid khi có sốt hoặc phân máu.
• Không tự ngừng kháng sinh; liên hệ bác sĩ để được đánh giá và đổi thuốc nếu cần.
• Trẻ li bì, khóc không có nước mắt, tiểu ít, môi khô: đưa đi khám ngay.

Câu hỏi thường gặp

Ăn sữa chua có thay được men vi sinh khi uống kháng sinh?

Sữa chua là thực phẩm tốt, nhưng chủng và lượng vi khuẩn sống thường không ghi rõ và khác các chế phẩm đã được thử nghiệm. Có thể ăn sữa chua như một phần chế độ ăn, còn nếu muốn phòng tiêu chảy do kháng sinh, nên chọn chế phẩm có chủng đã được nghiên cứu.

Men vi sinh có làm giảm tác dụng của kháng sinh không?

Không có bằng chứng cho thấy men vi sinh làm kháng sinh kém hiệu quả trong điều trị nhiễm khuẩn. Ngược lại, kháng sinh có thể diệt bớt vi khuẩn trong men vi sinh, vì vậy nên uống cách nhau khoảng 2 giờ.

Trẻ sơ sinh có dùng men vi sinh khi uống kháng sinh được không?

Nhiều thử nghiệm ở trẻ em có cả trẻ nhỏ, nhưng trẻ sơ sinh, nhất là trẻ sinh non, cần bác sĩ nhi chỉ định. Không tự mua cho trẻ dưới 6 tháng tuổi dùng.

Men vi sinh là thuốc hay thực phẩm chức năng?

Tại Việt Nam, có chế phẩm đăng ký là thuốc, có chế phẩm là thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, cần nhớ: thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Hãy đọc nhãn và hỏi dược sĩ.

Tài liệu tham khảo

1. Guo Q, et al. Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea. Cochrane Database Syst Rev. 2019. PMID: 31039287.
2. Hempel S, et al. Probiotics for the prevention and treatment of antibiotic-associated diarrhea: a systematic review and meta-analysis. JAMA. 2012. PMID: 22570464.
3. Goldenberg JZ, et al. Probiotics for the prevention of Clostridium difficile-associated diarrhea in adults and children. Cochrane Database Syst Rev. 2017. PMID: 29257353.
4. Szajewska H, et al. Probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea in children (ESPGHAN Working Group). J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2016. PMID: 26756877.
5. Su GL, et al. AGA clinical practice guidelines on the role of probiotics in the management of gastrointestinal disorders. Gastroenterology. 2020. PMID: 32531291.
6. Suez J, et al. Post-antibiotic gut mucosal microbiome reconstitution is impaired by probiotics and improved by autologous FMT. Cell. 2018. PMID: 30193113.
7. Nghị định 15/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật An toàn thực phẩm.

Đọc tiếp

• Tiêu chảy do rotavirus ở trẻ mùa lạnh: bù nước đúng và khi nào đi viện
• Trẻ đau họng uống thuốc gì? Khi nào trẻ cần dùng kháng sinh
• Viêm tai giữa cấp ở trẻ: khi nào cần kháng sinh, khi nào chờ theo dõi
• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 11/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

Mùa lạnh là lúc cảm cúm, viêm đường hô hấp lan nhanh trong gia đình và nơi làm việc. Bên cạnh tiêm chủng, rửa tay và ăn uống đủ chất, giấc ngủ là một “trụ cột” thường bị xem nhẹ. Bài viết tóm tắt những gì khoa học đã biết về mối liên hệ giữa giấc ngủ và hệ miễn dịch, cần ngủ bao nhiêu là đủ và cách cải thiện giấc ngủ an toàn.

Giấc ngủ và miễn dịch liên quan với nhau thế nào?

Giấc ngủ và hệ miễn dịch tác động qua lại theo hai chiều. Khi ngủ sâu, nồng độ cortisol và adrenalin giảm, cơ thể tiết nhiều hormone tăng trưởng và prolactin, tạo điều kiện cho tế bào miễn dịch “ghi nhớ” mầm bệnh. Ngược lại, khi nhiễm trùng, các chất trung gian viêm khiến ta buồn ngủ hơn.

Tổng quan của Besedovsky và cộng sự (Physiological Reviews, 2019) mô tả giấc ngủ như một giai đoạn hệ miễn dịch “làm việc nội bộ”: tế bào trình diện kháng nguyên và tế bào lympho T gặp nhau thuận lợi hơn trong hạch bạch huyết, giúp hình thành trí nhớ miễn dịch lâu dài. Đây là lý do giấc ngủ có ý nghĩa đặc biệt sau khi tiêm vắc xin.

Thiếu ngủ kéo dài lại đẩy cơ thể vào trạng thái viêm âm ỉ. Phân tích gộp của Irwin và cộng sự (Biological Psychiatry, 2016) ghi nhận rối loạn giấc ngủ liên quan với nồng độ CRP và interleukin-6 cao hơn, hai dấu ấn viêm có liên quan đến nhiều bệnh mạn tính.

Có thể hình dung như sau: ban ngày hệ miễn dịch “trực chiến” với môi trường, ban đêm là lúc “tổng kết và huấn luyện”. Bớt giấc ngủ đồng nghĩa với cắt bớt thời gian huấn luyện ấy.

Ngủ ít có làm dễ bị cảm lạnh hơn không?

Có bằng chứng cho thấy ngủ ít liên quan với nguy cơ cảm lạnh cao hơn. Trong các nghiên cứu cho người khỏe mạnh tiếp xúc có kiểm soát với virus cảm lạnh, người ngủ dưới 6 giờ mỗi đêm có khả năng phát bệnh cao gấp khoảng bốn lần so với người ngủ trên 7 giờ.

Nghiên cứu của Cohen và cộng sự (Archives of Internal Medicine, 2009) theo dõi thói quen ngủ của 153 người trưởng thành khỏe mạnh trong hai tuần, sau đó nhỏ virus rhinovirus vào mũi. Người ngủ dưới 7 giờ có khả năng bị cảm lạnh cao gấp 2,94 lần người ngủ từ 8 giờ trở lên; người có hiệu suất giấc ngủ thấp (nằm nhiều nhưng ngủ ít) có nguy cơ cao gấp 5,5 lần.

Nghiên cứu của Prather và cộng sự (Sleep, 2015) đo giấc ngủ bằng thiết bị đeo tay ở 164 người. Người ngủ dưới 5 giờ có nguy cơ cảm lạnh cao gấp 4,5 lần, ngủ 5–6 giờ cao gấp 4,24 lần so với người ngủ trên 7 giờ; nhóm ngủ 6–7 giờ không khác biệt có ý nghĩa thống kê.

Đây là các nghiên cứu quan sát trên số người không lớn, nên chưa thể khẳng định ngủ đủ chắc chắn giúp bạn không ốm. Tuy vậy, kết quả nhất quán và được giải thích hợp lý bằng cơ chế sinh học nêu trên.

Thiếu ngủ ảnh hưởng đến hiệu quả vắc xin ra sao?

Thiếu ngủ quanh thời điểm tiêm có thể làm cơ thể tạo ít kháng thể hơn. Một nghiên cứu nhỏ cho thấy người bị giới hạn ngủ 4 giờ mỗi đêm trong 6 đêm có lượng kháng thể sau tiêm vắc xin cúm thấp hơn một nửa so với người ngủ bình thường sau 10 ngày.

Đó là nghiên cứu của Spiegel và cộng sự đăng trên JAMA năm 2002. Ở người trung niên, Prather và cộng sự (Sleep, 2012) theo dõi 125 người tiêm đủ 3 mũi vắc xin viêm gan B và thấy người ngủ ngắn hơn có đáp ứng kháng thể thấp hơn và ít khả năng đạt mức bảo vệ sau 6 tháng.

Điều này không có nghĩa thiếu ngủ thì không nên tiêm. Vắc xin vẫn mang lại lợi ích rõ ràng, đặc biệt với người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền (xem thêm bài cúm khi mang thai: nguy cơ, vắc xin và khi nào cần đi khám). Thông điệp thực tế là cố gắng ngủ đủ trong vài đêm trước và sau khi tiêm.

Người lớn và trẻ em cần ngủ bao nhiêu giờ?

Theo đồng thuận của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ, người trưởng thành nên ngủ đều đặn từ 7 giờ trở lên mỗi đêm. Trẻ em cần ngủ nhiều hơn, tùy độ tuổi, từ 8–10 giờ ở tuổi vị thành niên đến 11–14 giờ ở trẻ 1–2 tuổi, tính cả giấc ngủ ngày.

Nguồn: Watson và cộng sự (Sleep, 2015) cho người lớn; Paruthi và cộng sự (Journal of Clinical Sleep Medicine, 2016) cho trẻ em. Ngoài thời lượng, chất lượng giấc ngủ cũng quan trọng: ngủ liền mạch, thức dậy thấy tỉnh táo. Người cao tuổi thường ngủ nông và dậy sớm hơn, nhưng nhu cầu ngủ không giảm nhiều như ta nghĩ.

Làm sao để ngủ đủ và ngủ ngon hơn?

Các biện pháp vệ sinh giấc ngủ gồm đi ngủ và thức dậy cùng giờ, giữ phòng ngủ tối, yên tĩnh, mát vừa phải, hạn chế màn hình trước khi ngủ, tránh cà phê sau buổi trưa, không uống rượu để dễ ngủ và vận động đều đặn ban ngày. Đây là nền tảng trước khi nghĩ đến thuốc.

• Giờ giấc đều đặn: kể cả cuối tuần; dậy cùng giờ quan trọng hơn đi ngủ cùng giờ.
• Ánh sáng: ra ngoài trời buổi sáng; buổi tối giảm ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính khoảng một giờ trước khi ngủ.
• Cà phê, trà đặc, nước tăng lực: caffeine có thể tác động nhiều giờ; nên dùng trước buổi trưa.
• Rượu bia: giúp dễ thiếp đi nhưng làm giấc ngủ nửa đêm sau chập chờn.
• Ăn tối: tránh ăn quá no hoặc quá muộn; hạn chế uống nhiều nước sát giờ ngủ nếu hay tiểu đêm.
• Giường chỉ để ngủ: nếu nằm 20 phút không ngủ được, hãy dậy làm việc nhẹ nhàng rồi quay lại khi buồn ngủ.

Một số thói quen dân gian như ngâm chân nước ấm, uống một cốc sữa ấm hay tắm nước ấm trước khi ngủ có thể giúp thư giãn và tạo “nghi thức” chuẩn bị đi ngủ. Đây là những cách an toàn với đa số người, dù bằng chứng khoa học còn hạn chế. Người có bệnh tim mạch, đái tháo đường nên cẩn thận với nước quá nóng.

Có nên tự dùng thuốc ngủ để ngủ đủ giấc?

Không nên tự dùng thuốc ngủ kê đơn. Nhiều thuốc an thần gây lệ thuộc, buồn ngủ ngày hôm sau, tăng nguy cơ té ngã ở người cao tuổi. Với mất ngủ mạn tính, hướng dẫn châu Âu năm 2023 khuyến cáo liệu pháp nhận thức – hành vi cho mất ngủ là lựa chọn đầu tay.

Liệu pháp nhận thức – hành vi cho mất ngủ (CBT-I) giúp điều chỉnh thói quen và suy nghĩ gây khó ngủ, có hiệu quả bền vững hơn thuốc (Riemann và cộng sự, Journal of Sleep Research, 2023). Thuốc ngủ, nếu cần, chỉ dùng ngắn hạn theo chỉ định của bác sĩ.

Với các sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ không kê đơn như melatonin hay thảo dược, bằng chứng còn hạn chế và khác nhau tùy sản phẩm. Thuốc kháng histamin thế hệ cũ trong một số thuốc cảm có thể gây buồn ngủ nhưng không nên dùng thường xuyên để ngủ, nhất là ở người cao tuổi và trẻ nhỏ. Hãy hỏi dược sĩ trước khi dùng, đặc biệt khi đang dùng thuốc khác. Bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh có thêm lưu ý về thuốc cảm cho người lớn và trẻ em.

Khi nào nên đi khám vì mất ngủ hoặc hay ốm?

Khi nào nên đi khám: mất ngủ từ ba đêm mỗi tuần, kéo dài trên ba tháng; ngáy to, có lúc ngưng thở khi ngủ; buồn ngủ ban ngày đến mức ngủ gật khi lái xe; hoặc thường xuyên bị nhiễm trùng nặng, kéo dài, tái đi tái lại dù đã sinh hoạt điều độ.

• Mất ngủ kèm lo âu, buồn chán kéo dài, mất hứng thú: cần được đánh giá sức khỏe tâm thần.
• Ngáy to, ngưng thở khi ngủ, tỉnh dậy mệt: có thể là ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, cần khám chuyên khoa.
• Viêm phổi, viêm xoang, nhiễm trùng da tái diễn nhiều lần mỗi năm: nên khám để tìm nguyên nhân, không chỉ quy cho thiếu ngủ.
• Trẻ nhỏ ngủ ngáy, thở miệng, hay thức giấc: đưa trẻ đi khám nhi hoặc tai mũi họng.

Câu hỏi thường gặp

Ngủ bù cuối tuần có bù lại được thiếu ngủ trong tuần?

Ngủ bù giúp đỡ mệt phần nào nhưng không khôi phục hoàn toàn ảnh hưởng của thiếu ngủ kéo dài, đồng thời làm lệch nhịp sinh học. Cách bền vững hơn là ngủ đủ đều đặn mỗi đêm.

Ngủ trưa có giúp tăng miễn dịch không?

Một giấc ngủ trưa ngắn khoảng 20–30 phút có thể giúp tỉnh táo hơn, đặc biệt khi đêm trước ngủ ít. Chưa có đủ bằng chứng cho thấy ngủ trưa trực tiếp tăng miễn dịch. Ngủ trưa quá dài có thể làm khó ngủ ban đêm.

Khi bị cảm có nên ngủ nhiều hơn?

Cảm giác buồn ngủ khi ốm là phản ứng tự nhiên của cơ thể. Nghỉ ngơi, ngủ đủ, uống đủ nước giúp cơ thể hồi phục. Nếu sốt cao, khó thở hoặc lơ mơ khó đánh thức, cần đi khám ngay.

Tiêm vắc xin xong có cần kiêng thức khuya?

Không có quy định kiêng bắt buộc, nhưng nên cố gắng ngủ đủ trong vài đêm trước và sau tiêm, vì giấc ngủ hỗ trợ quá trình tạo kháng thể theo các nghiên cứu nêu trên.

Tài liệu tham khảo

1. Besedovsky L, Lange T, Haack M. The sleep-immune crosstalk in health and disease. Physiol Rev. 2019. PMID: 30920354.
2. Cohen S, et al. Sleep habits and susceptibility to the common cold. Arch Intern Med. 2009. PMID: 19139325.
3. Prather AA, et al. Behaviorally assessed sleep and susceptibility to the common cold. Sleep. 2015. PMID: 26118561.
4. Spiegel K, Sheridan JF, Van Cauter E. Effect of sleep deprivation on response to immunization. JAMA. 2002. PMID: 12243633.
5. Prather AA, et al. Sleep and antibody response to hepatitis B vaccination. Sleep. 2012. PMID: 22851802.
6. Irwin MR, Olmstead R, Carroll JE. Sleep disturbance, sleep duration, and inflammation: a systematic review and meta-analysis. Biol Psychiatry. 2016. PMID: 26140821.
7. Watson NF, et al. Recommended amount of sleep for a healthy adult: a joint consensus statement of the AASM and SRS. Sleep. 2015. PMID: 26039963.
8. Paruthi S, et al. Recommended amount of sleep for pediatric populations: a consensus statement of the AASM. J Clin Sleep Med. 2016. PMID: 27250809.
9. Riemann D, et al. The European Insomnia Guideline: an update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023. PMID: 38016484.

Đọc tiếp

• Cúm khi mang thai: nguy cơ, vắc xin và khi nào cần đi khám
• Trẻ bị sốt: chăm sóc tại nhà và dấu hiệu cần đi khám
• Viêm phổi ở người cao tuổi: dấu hiệu dễ bị bỏ sót
• 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 11/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

Mỗi khi gió mùa đông bắc tràn về, câu than quen thuộc ở nhiều gia đình là “trở trời lại đau khớp”. Vậy cảm giác này có cơ sở khoa học không, vì sao trời lạnh lại làm khớp cứng và đau hơn, và nên làm gì để mùa đông bớt khổ? Bài viết tổng hợp nghiên cứu và hướng dẫn quốc tế để bạn chăm sóc khớp đúng cách.

Trời lạnh có thực sự làm đau nhức xương khớp?

Câu trả lời ngắn là: ở một số người thì có, nhưng ảnh hưởng thường nhỏ và không giống nhau giữa các cá nhân. Các nghiên cứu lớn không thấy thời tiết làm tăng số người đi khám vì đau khớp, trong khi nhiều người bệnh vẫn ghi nhận đau tăng khi trời lạnh, ẩm hoặc thay đổi áp suất.

Bằng chứng hiện có khá trái chiều:

• Không thấy liên quan ở cấp độ cộng đồng: Jena và cộng sự (BMJ, 2017) phân tích hơn 11,6 triệu lượt khám ngoại trú của khoảng 1,55 triệu người Mỹ từ 65 tuổi trở lên. Tỷ lệ lượt khám vì đau khớp, đau lưng vào ngày mưa và ngày không mưa gần như bằng nhau.
• Có liên quan nhỏ ở người bệnh thoái hóa khớp gối: McAlindon và cộng sự (American Journal of Medicine, 2007) theo dõi 200 người thoái hóa khớp gối và thấy nhiệt độ thấp hơn và áp suất khí quyển thay đổi đi kèm mức đau tăng nhẹ.
• Có liên quan khiêm tốn khi theo dõi hằng ngày: dự án “Cloudy with a Chance of Pain” của Dixon và cộng sự (npj Digital Medicine, 2019) dùng điện thoại thông minh ghi nhận cơn đau hằng ngày của 2.658 người trong 15 tháng. Đau có liên quan ở mức khiêm tốn với độ ẩm tương đối, áp suất và tốc độ gió.
• Khác biệt giữa từng người: tổng quan hệ thống của Smedslund và Hagen (European Journal of Pain, 2011) ở người viêm khớp dạng thấp cho thấy ở mức trung bình nhóm, liên quan giữa đau và thời tiết gần bằng không, nhưng một số người nhạy cảm với thời tiết hơn hẳn người khác.

Như vậy, “trở trời đau khớp” không phải tưởng tượng, nhưng thời tiết chỉ là một yếu tố nhỏ bên cạnh tình trạng khớp, vận động và cân nặng.

Vì sao trời lạnh dễ làm khớp cứng và đau hơn?

Cơ chế chính xác chưa được chứng minh đầy đủ, nhưng các nhà khoa học đưa ra một số giả thuyết hợp lý. Trời lạnh làm cơ, gân, dây chằng co cứng hơn, tuần hoàn ngoại vi giảm, người ta ít vận động hơn, còn tâm trạng và giấc ngủ cũng thay đổi theo mùa.

Nghiên cứu EPOSA của Timmermans và cộng sự (BMC Musculoskeletal Disorders, 2014) trên người cao tuổi thoái hóa khớp ở sáu nước châu Âu cho thấy 67,2% người bệnh tự nhận thấy đau bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Nhóm này báo cáo mức đau cao hơn, và phụ nữ, người hay lo âu dễ nhạy cảm với thời tiết hơn.

Ai dễ bị đau khớp khi trở trời?

Người dễ bị đau khớp khi trời lạnh thường là người cao tuổi, người đã có bệnh khớp như thoái hóa khớp gối, khớp háng, cột sống, viêm khớp dạng thấp, gút, người từng chấn thương khớp, người thừa cân, ít vận động và người có tâm lý lo âu, ngủ kém kéo dài.

Thoái hóa khớp là nguyên nhân hay gặp nhất ở người lớn tuổi. Sụn khớp bị mòn dần, xương dưới sụn và bao hoạt dịch thay đổi, khiến khớp đau khi vận động, cứng khớp ngắn sau khi ngồi lâu hoặc mới ngủ dậy. Khác với thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp thường gây sưng đau nhiều khớp nhỏ ở bàn tay hai bên, cứng khớp buổi sáng kéo dài, và cần được bác sĩ chuyên khoa điều trị sớm.

Gút cũng hay bùng phát vào dịp cuối năm, khi các bữa tiệc nhiều thịt, hải sản và rượu bia. Cơn gút thường đến đột ngột về đêm, khớp sưng nóng đỏ, hay gặp ở ngón chân cái.

Giữ ấm khớp thế nào cho đúng?

Giữ ấm giúp cơ và khớp mềm hơn, giảm cảm giác cứng khớp. Nên mặc nhiều lớp quần áo mỏng, đi tất, đeo bao gối hoặc quấn khăn quanh khớp hay đau, giữ phòng ngủ ấm vừa phải và khởi động nhẹ nhàng trước khi ra khỏi giường vào sáng sớm.

• Chườm ấm: túi chườm hoặc khăn ấm khoảng 15–20 phút, nhiệt độ ở mức dễ chịu. Hướng dẫn của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR) năm 2019 khuyến nghị có điều kiện các biện pháp nhiệt, nghĩa là có thể dùng để hỗ trợ giảm triệu chứng.
• Tránh bỏng: người cao tuổi, người đái tháo đường hoặc có bệnh thần kinh ngoại biên thường giảm cảm giác nóng ở da. Không ngủ quên trên túi chườm, không để túi chườm hay đèn sưởi sát da quá lâu.

Nếu khớp đang sưng, nóng, đỏ (như cơn gút cấp), không nên chườm nóng mà cần đi khám để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

Vận động có làm khớp đau thêm không?

Vận động đúng cách không làm hỏng khớp mà còn giúp giảm đau. Hướng dẫn của Hội Nghiên cứu Thoái hóa khớp Quốc tế (OARSI, 2019) xếp tập luyện và giáo dục người bệnh vào nhóm điều trị cốt lõi cho thoái hóa khớp gối, khớp háng, kèm kiểm soát cân nặng ở người thừa cân.

Tổng quan Cochrane của Fransen và cộng sự (2015) gồm 44 thử nghiệm với 3.537 người thoái hóa khớp gối cho thấy tập luyện trên cạn làm giảm đau ở mức trung bình, tương đương khoảng 12 điểm trên thang 100 điểm ngay sau đợt tập.

Gợi ý cho mùa lạnh:

• Khởi động 5–10 phút trong nhà: co duỗi gối, xoay cổ chân, nâng chân thẳng khi ngồi trên ghế.
• Tập thái cực quyền, dưỡng sinh, đạp xe tại chỗ hoặc bơi trong bể nước ấm nếu có điều kiện.
• Tăng dần thời gian tập. Đau nhẹ sau tập rồi hết trong vòng 1–2 giờ là chấp nhận được; nếu đau kéo dài sang hôm sau thì giảm cường độ.

Bạn có thể đọc thêm lợi ích của lối sống năng động trong bài vì một thế giới vận động hơn.

Dùng thuốc giảm đau xương khớp thế nào cho an toàn?

Thuốc chỉ là một phần của việc chăm sóc khớp. Với thoái hóa khớp gối, OARSI 2019 khuyến nghị mạnh thuốc chống viêm không steroid (NSAID) dạng bôi tại chỗ. NSAID đường uống cần cân nhắc kỹ ở người có bệnh tim mạch, dạ dày, thận hoặc thể trạng yếu.

• Thuốc bôi NSAID (gel, kem): thuốc ngấm tại chỗ, lượng vào máu thấp hơn nhiều so với thuốc uống, phù hợp với khớp gần da như gối, bàn tay. Không bôi lên vết thương hở, rửa tay sau khi bôi.
• NSAID đường uống: có thể gây viêm loét, xuất huyết dạ dày, tăng huyết áp, ảnh hưởng thận. OARSI không khuyến nghị dùng NSAID uống cho người có bệnh tim mạch hoặc thể trạng yếu. Không dùng cùng lúc hai loại NSAID.
• Paracetamol: hiệu quả giảm đau trong thoái hóa khớp chỉ ở mức khiêm tốn; nếu dùng, không vượt liều tối đa trên nhãn và chú ý paracetamol có trong nhiều thuốc cảm cúm.
• Thuốc giảm đau gây nghiện (opioid): OARSI khuyến nghị mạnh không dùng cho thoái hóa khớp vì nguy cơ lớn hơn lợi ích.

Không tự mua thuốc “gia truyền” không rõ nguồn gốc để giảm đau khớp. Một số sản phẩm loại này đã bị phát hiện trộn corticoid, có thể gây hội chứng Cushing, loãng xương, tăng đường huyết và suy tuyến thượng thận khi ngừng đột ngột. Cách sắp xếp thuốc giảm đau trong nhà được hướng dẫn trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh. Nếu phải dùng nhiều thuốc cùng lúc, hãy nhờ dược sĩ rà soát tương tác, như trong bài vai trò của dược sĩ trong tuân thủ dùng thuốc.

Các mẹo dân gian giảm đau khớp mùa lạnh nên hiểu thế nào?

Nhiều gia đình quen chườm ngải cứu rang muối, đắp lá lốt, xoa dầu gió hoặc rượu thuốc khi đau khớp. Đây là thông tin dân gian để bạn tham khảo. Cảm giác dễ chịu chủ yếu đến từ hơi ấm và xoa bóp, chưa có nghiên cứu chất lượng cao chứng minh tác dụng riêng của các loại lá.

• Chườm muối rang, ngải cứu: có tác dụng như một túi chườm ấm. Cần thử nhiệt trên mu bàn tay trước, bọc bằng khăn, không chườm quá lâu để tránh bỏng, nhất là ở người cao tuổi và người đái tháo đường.
• Rượu thuốc, rượu ngâm: chỉ nên xoa ngoài da. Rượu ngâm có nguồn gốc không rõ ràng có thể nhiễm methanol hoặc chứa động vật hoang dã, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và bệnh lây truyền.
• Dầu gió, cao xoa: tạo cảm giác nóng, giúp phân tán cảm giác đau. Tránh bôi lên da trầy xước, vùng niêm mạc và không dùng cho trẻ nhỏ khi chưa hỏi ý kiến nhân viên y tế.

Những cách này không thay thế việc chẩn đoán nguyên nhân đau khớp.

Chế độ ăn uống và cân nặng ảnh hưởng tới khớp ra sao?

Cân nặng là yếu tố có thể thay đổi được và ảnh hưởng rõ đến khớp gối, khớp háng. Mỗi bước đi, khớp gối chịu lực lớn hơn trọng lượng cơ thể nhiều lần, nên giảm cân ở người thừa cân giúp giảm tải cho khớp và được OARSI, ACR xếp vào nhóm khuyến nghị cốt lõi.

• Mùa đông dễ ăn nhiều đồ béo, ngọt và ít vận động; hãy duy trì bữa ăn đủ rau, đạm nạc, cá và ngũ cốc nguyên hạt.
• Uống đủ nước dù trời lạnh ít khát, đặc biệt với người bị gút vì thiếu nước có thể làm tăng nồng độ acid uric.
• Hạn chế rượu bia, nội tạng động vật và đồ uống nhiều đường fructose nếu bạn có tiền sử gút.
• Các sản phẩm bổ sung như glucosamine, chondroitin có bằng chứng không thống nhất; hướng dẫn ACR 2019 khuyến nghị không dùng glucosamine cho thoái hóa khớp gối, khớp háng. Hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi chi nhiều tiền.

Khi nào nên đi khám vì đau xương khớp?

Bạn nên đi khám khi đau khớp kèm sưng, nóng, đỏ, sốt, khi đau xuất hiện đột ngột dữ dội, đau cả về đêm, sau chấn thương, hoặc đau kéo dài nhiều tuần không cải thiện dù đã giữ ấm, vận động và dùng thuốc giảm đau thông thường đúng cách.

• Một khớp sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội, nhất là kèm sốt: cần loại trừ nhiễm khuẩn khớp hoặc cơn gút cấp.
• Sưng đau nhiều khớp nhỏ ở bàn tay hai bên, cứng khớp buổi sáng trên 30 phút: cần khám chuyên khoa cơ xương khớp để loại trừ viêm khớp dạng thấp.
• Đau lưng kèm sụt cân không rõ lý do, sốt, tê yếu hai chân, rối loạn đại tiểu tiện.
• Khớp biến dạng, không đi lại được hoặc đau tăng dần theo thời gian.
• Đã dùng thuốc giảm đau nhiều ngày, có đau thượng vị, phân đen, phù chân hoặc tăng huyết áp.

Câu hỏi thường gặp

Đau khớp khi trời lạnh có phải là thoái hóa khớp không?

Không hẳn. Thoái hóa khớp là nguyên nhân hay gặp ở người lớn tuổi, nhưng đau khớp cũng có thể do viêm khớp dạng thấp, gút, chấn thương cũ hoặc đau cơ. Chỉ bác sĩ mới chẩn đoán được nguyên nhân qua thăm khám và khi cần là xét nghiệm, chụp X-quang.

Có nên chườm đá khi đau khớp mùa lạnh không?

Chườm lạnh thường dùng cho khớp đang sưng nóng sau chấn thương hoặc viêm cấp. Với cứng khớp, đau mỏi do lạnh, chườm ấm thường dễ chịu hơn. Nếu không chắc khớp có đang viêm hay không, hãy hỏi nhân viên y tế.

Vì sao sáng dậy khớp cứng, vận động một lúc lại đỡ?

Khi nằm yên lâu, khớp và cơ quanh khớp kém linh hoạt. Ở thoái hóa khớp, cứng khớp buổi sáng thường ngắn, dưới 30 phút. Nếu cứng khớp kéo dài trên 30 phút đến hàng giờ, nhất là ở nhiều khớp bàn tay, cần đi khám để loại trừ bệnh viêm khớp.

Tài liệu tham khảo

1. Jena AB, Olenski AR, Molitor D, Miller N. Association between rainfall and diagnoses of joint or back pain: retrospective claims analysis. BMJ. 2017;359:j5326. PMID: 29237605.
2. McAlindon T, Formica M, Schmid CH, Fletcher J. Changes in barometric pressure and ambient temperature influence osteoarthritis pain. Am J Med. 2007;120(5):429–434. PMID: 17466654.
3. Dixon WG, Beukenhorst AL, Yimer BB, et al. How the weather affects the pain of citizen scientists using a smartphone app. NPJ Digit Med. 2019;2:105. PMID: 31667359.
4. Smedslund G, Hagen KB. Does rain really cause pain? A systematic review of the associations between weather factors and severity of pain in people with rheumatoid arthritis. Eur J Pain. 2011;15(1):5–10. PMID: 20570193.
5. Timmermans EJ, van der Pas S, Schaap LA, et al. Self-perceived weather sensitivity and joint pain in older people with osteoarthritis in six European countries: results from EPOSA. BMC Musculoskelet Disord. 2014;15:66. PMID: 24597710.
6. Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578–1589. PMID: 31278997.
7. Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Rheumatol. 2020;72(2):220–233. PMID: 31908163.
8. Fransen M, McConnell S, Harmer AR, et al. Exercise for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database Syst Rev. 2015;1:CD004376. PMID: 25569281.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Ngành Dược chung tay vì một thế giới “vận động” hơn
• Vai trò của Dược sĩ trong tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 11/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

Nhiều người thấy bọt kem đánh răng lẫn chút máu hồng rồi bỏ qua, hoặc ngược lại, sợ đến mức không dám chải vùng nướu đó nữa. Cả hai phản ứng đều chưa đúng. Bài viết giải thích vì sao nướu chảy máu, những nguyên nhân khác cần loại trừ, cách chăm sóc tại nhà dựa trên bằng chứng và những dấu hiệu cho thấy bạn nên gặp nha sĩ hoặc bác sĩ.

Chảy máu chân răng là dấu hiệu của bệnh gì?

Phần lớn trường hợp chảy máu chân răng là biểu hiện của viêm nướu (viêm lợi) do mảng bám, giai đoạn nhẹ và có thể đảo ngược của bệnh nha chu. Nướu viêm thường đỏ hơn, hơi sưng, dễ chảy máu khi chạm vào. Nếu bỏ qua lâu ngày, viêm có thể lan xuống mô nâng đỡ răng.

Theo định nghĩa ca bệnh của Hội thảo Thế giới về phân loại bệnh nha chu năm 2017 (Trombelli và cộng sự, 2018), chảy máu khi thăm khám nướu là dấu hiệu then chốt để nhận biết viêm nướu do mảng bám. Nướu khỏe mạnh có màu hồng nhạt, săn chắc, ôm sát chân răng và gần như không chảy máu khi chải đúng cách.

Viêm nướu khác viêm nha chu ở chỗ chưa có tiêu xương và mô liên kết quanh răng. Khi viêm tiến triển thành viêm nha chu, nướu có thể tụt, tạo túi quanh răng, răng lung lay và tổn thương này khó phục hồi hoàn toàn. Vì vậy chảy máu chân răng là một “tín hiệu sớm” đáng được lắng nghe.

Vì sao mảng bám làm nướu dễ chảy máu?

Mảng bám là lớp màng vi khuẩn dính trên răng, hình thành lại mỗi ngày. Nếu không được làm sạch, vi khuẩn và độc tố của chúng kích thích nướu, cơ thể đáp ứng bằng phản ứng viêm: mạch máu giãn, thành mạch mỏng và dễ vỡ, nên chỉ cần chải nhẹ là nướu đã rỉ máu.

Thí nghiệm kinh điển “viêm nướu thực nghiệm ở người” của Löe và cộng sự (1965) cho thấy khi người trẻ khỏe mạnh ngừng vệ sinh răng, mảng bám tích tụ và viêm nướu xuất hiện trong khoảng 10 đến 21 ngày. Khi họ chải răng trở lại, nướu trở về bình thường sau khoảng một tuần. Thí nghiệm này chứng minh mối liên hệ nhân quả giữa mảng bám và viêm nướu.

Mảng bám để lâu sẽ khoáng hóa thành cao răng (vôi răng), bám chắc ở cổ răng và dưới nướu. Bề mặt sần của cao răng giữ thêm vi khuẩn, chải răng thông thường không lấy đi được, nên cần nha sĩ cạo vôi định kỳ.

Ngoài viêm nướu, chảy máu chân răng còn do đâu?

Ngoài mảng bám, chảy máu chân răng có thể liên quan đến thay đổi nội tiết khi mang thai, thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu, thiếu vitamin C, đái tháo đường kiểm soát kém, chải răng quá mạnh và hiếm hơn là bệnh lý về máu. Các nguyên nhân này thường đi kèm dấu hiệu khác.

Về vitamin C, tổng quan của Hujoel và cộng sự (Nutrition Reviews, 2021) cho thấy bổ sung vitamin C làm giảm xu hướng chảy máu nướu ở người có nồng độ vitamin C trong máu thấp, nhưng lợi ích không rõ ở người đã đủ. Nói cách khác, ăn đủ rau quả là hợp lý, còn uống vitamin C liều cao không thay được việc làm sạch mảng bám.

Người hút thuốc lá cần lưu ý thêm: nicotin làm co mạch nên nướu có thể ít chảy máu dù viêm đang tiến triển. “Không chảy máu” ở người hút thuốc không có nghĩa là nướu khỏe.

Chăm sóc tại nhà thế nào để nướu bớt chảy máu?

Chìa khóa là loại bỏ mảng bám mỗi ngày: chải răng hai lần, mỗi lần khoảng hai phút với kem có fluor, làm sạch kẽ răng một lần mỗi ngày và khám nha sĩ định kỳ để lấy cao răng. Khi mảng bám giảm, tình trạng viêm lắng xuống và nướu thường bớt chảy máu sau một đến hai tuần.

Chải răng đúng kỹ thuật

• Dùng bàn chải lông mềm, đầu nhỏ; thay bàn chải khoảng ba tháng một lần hoặc khi lông bị xòe.
• Đặt lông bàn chải nghiêng khoảng 45 độ về phía đường viền nướu, chải rung nhẹ từng nhóm hai đến ba răng.
• Chải đủ mặt ngoài, mặt trong, mặt nhai; cuối cùng chải nhẹ lưỡi.
• Nhổ bọt nhưng không cần súc quá nhiều nước để fluor lưu lại trên răng lâu hơn.

Bàn chải điện là một lựa chọn. Tổng quan Cochrane của Yaacob và cộng sự (2014) với 51 thử nghiệm cho thấy bàn chải điện giảm mảng bám khoảng 11% và giảm viêm nướu khoảng 6% trong ngắn hạn so với bàn chải tay. Điều quan trọng vẫn là chải đủ thời gian và đúng vị trí.

Làm sạch kẽ răng

Bàn chải khó chạm tới kẽ giữa hai răng, nơi viêm nướu hay bắt đầu. Tổng quan Cochrane của Worthington và cộng sự (2019) ghi nhận dùng chỉ nha khoa hoặc bàn chải kẽ kèm chải răng có thể giảm viêm nướu so với chỉ chải răng, dù mức chắc chắn của bằng chứng còn thấp. Bàn chải kẽ phù hợp với kẽ rộng; chỉ nha khoa phù hợp kẽ khít. Vài ngày đầu nướu có thể chảy máu nhiều hơn một chút, sau đó giảm dần.

Nước súc miệng và mẹo dân gian

Nước súc miệng chlorhexidine giảm mảng bám và viêm nướu khi dùng kèm chải răng (James và cộng sự, Cochrane 2017), nhưng dùng lâu có thể làm ố màu răng, thay đổi vị giác, nên chỉ dùng theo hướng dẫn của nha sĩ, thường trong thời gian ngắn. Súc miệng nước muối ấm là thói quen dân gian giúp miệng dễ chịu; có thể dùng như một bước phụ, nhưng không thay được chải răng và làm sạch kẽ.

Có nên ngừng chải vùng nướu đang chảy máu?

Không nên. Tránh chải vùng nướu chảy máu khiến mảng bám tích tụ thêm, viêm nặng hơn và chảy máu nhiều hơn. Hãy tiếp tục chải nhẹ nhàng bằng bàn chải lông mềm, làm sạch kẽ răng đều đặn. Nếu sau khoảng hai tuần chăm sóc đúng mà vẫn chảy máu, bạn nên đi khám nha sĩ.

Đây là tình huống dược sĩ hay gặp khi tư vấn: người bệnh hỏi mua thuốc “cầm máu chân răng” hoặc kháng sinh. Với viêm nướu do mảng bám, kháng sinh đường uống không phải là lựa chọn thường quy; điều cần làm là làm sạch mảng bám và lấy cao răng. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ, nha sĩ chỉ định cho các tình trạng nhiễm khuẩn cụ thể.

Nếu đang mang thai hoặc cho con bú, việc chải răng, dùng chỉ nha khoa, khám và lấy cao răng vẫn an toàn và được khuyến khích; hãy báo nha sĩ về thai kỳ để được lựa chọn thời điểm và thuốc phù hợp.

Khi nào nên đi khám nha sĩ hoặc bác sĩ?

Khi nào nên đi khám: chảy máu chân răng kéo dài quá hai tuần dù đã chăm sóc đúng, nướu sưng đau, có mủ, hơi thở hôi dai dẳng, răng lung lay hoặc nướu tụt. Cần khám sớm hơn nếu chảy máu tự nhiên, khó cầm, kèm bầm tím, chảy máu cam, sốt hoặc mệt mỏi bất thường.

• Khám nha sĩ: chảy máu kéo dài, có cao răng, nướu tụt, răng lung lay, hôi miệng dai dẳng.
• Khám bác sĩ đa khoa hoặc huyết học: chảy máu tự nhiên không do chải, bầm tím không rõ lý do, chấm đỏ dưới da, chảy máu cam tái diễn, sốt, sụt cân.
• Người dùng thuốc chống đông thấy chảy máu khó cầm: liên hệ bác sĩ điều trị, không tự ngừng hay tự đổi liều.

Chảy máu ở mũi cũng hay gặp vào mùa hanh khô; nếu chảy máu cam đi kèm chảy máu chân răng, bạn có thể tham khảo thêm bài chảy máu cam mùa hanh khô: xử trí đúng tại nhà và nên đi khám để kiểm tra yếu tố đông máu.

Phòng chảy máu chân răng lâu dài bằng cách nào?

Phòng chảy máu chân răng lâu dài dựa vào thói quen hằng ngày: chải răng hai lần mỗi ngày, làm sạch kẽ răng, khám và lấy cao răng định kỳ khoảng sáu tháng một lần, không hút thuốc, ăn đủ rau quả, hạn chế đồ ngọt và kiểm soát tốt bệnh mạn tính như đái tháo đường.

Theo Chapple và cộng sự (Journal of Clinical Periodontology, 2015), kiểm soát viêm nướu là chiến lược phòng ngừa ban đầu đối với viêm nha chu. Nói đơn giản, giữ cho nướu không viêm hôm nay là cách bảo vệ răng của bạn trong nhiều năm tới.

Câu hỏi thường gặp

Chảy máu chân răng có phải do nóng trong người?

“Nóng trong” là cách nói dân gian, không phải chẩn đoán y khoa. Phần lớn trường hợp là viêm nướu do mảng bám. Uống nước mát hay ăn đồ thanh nhiệt không làm sạch được mảng bám, vì vậy vẫn cần chải răng và làm sạch kẽ răng đúng cách.

Bao lâu thì nướu hết chảy máu khi chăm sóc đúng?

Theo thí nghiệm của Löe (1965), nướu viêm do mảng bám thường trở lại bình thường sau khoảng một tuần vệ sinh tốt. Thực tế có thể cần một đến hai tuần. Nếu có cao răng, nướu chỉ cải thiện rõ sau khi được nha sĩ lấy cao răng.

Trẻ em bị chảy máu chân răng có đáng lo không?

Trẻ cũng có thể bị viêm nướu do chải răng chưa kỹ, nhất là giai đoạn thay răng. Cha mẹ nên hỗ trợ trẻ chải răng tới khoảng 7–8 tuổi. Nếu trẻ chảy máu tự nhiên, kèm bầm tím, sốt hay xanh xao, cần đưa trẻ đi khám sớm.

Có cần uống vitamin C khi bị chảy máu chân răng?

Chỉ có lợi rõ khi cơ thể đang thiếu vitamin C. Đa số người ăn đủ rau quả không cần uống thêm. Nếu ăn uống kém, đang ốm kéo dài hoặc nghi thiếu vi chất, hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi bổ sung.

Tài liệu tham khảo

1. Trombelli L, et al. Plaque-induced gingivitis: case definition and diagnostic considerations. J Clin Periodontol. 2018. PMID: 29926492.
2. Löe H, Theilade E, Jensen SB. Experimental gingivitis in man. J Periodontol. 1965. PMID: 14296927.
3. Chapple IL, et al. Primary prevention of periodontitis: managing gingivitis. J Clin Periodontol. 2015. PMID: 25639826.
4. Worthington HV, et al. Home use of interdental cleaning devices, in addition to toothbrushing, for preventing and controlling periodontal diseases and dental caries. Cochrane Database Syst Rev. 2019. PMID: 30968949.
5. Yaacob M, et al. Powered versus manual toothbrushing for oral health. Cochrane Database Syst Rev. 2014. PMID: 24934383.
6. James P, et al. Chlorhexidine mouthrinse as an adjunctive treatment for gingival health. Cochrane Database Syst Rev. 2017. PMID: 28362061.
7. Hujoel PP, Kato T, Hujoel IA, Hujoel MLA. Bleeding tendency and ascorbic acid requirements: systematic review and meta-analysis of clinical trials. Nutr Rev. 2021. PMID: 33517432.
8. American Dental Association (ADA). Gum disease – MouthHealthy.

Đọc tiếp

• Chảy máu cam mùa hanh khô: xử trí đúng tại nhà
• Viêm họng mãn tính: nguyên nhân, triệu chứng và cách chăm sóc
• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 11/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

Mỗi đợt rét đậm, các khoa cấp cứu thần kinh thường đón nhiều người bệnh đột quỵ hơn. Nhiều trường hợp đến viện muộn vì gia đình chưa nhận ra dấu hiệu, hoặc mất thời gian cho các mẹo truyền miệng. Trong các tình huống tư vấn thường gặp, người nhà kể lại rằng ông bà chỉ “hơi chóng mặt, nói ngọng một chút” vào buổi sáng sớm và nghĩ là do lạnh. Bài viết giúp bạn hiểu vì sao trời lạnh dễ gây đột quỵ, cách nhận biết sớm theo BE FAST và những việc nên làm, không nên làm trong lúc chờ xe cấp cứu.

Vì sao trời lạnh làm tăng nguy cơ đột quỵ?

Trời lạnh làm mạch máu ngoại vi co lại để giữ nhiệt, khiến huyết áp tăng, máu có xu hướng đặc và dễ đông hơn. Ở người cao tuổi, mạch máu kém đàn hồi nên huyết áp dao động mạnh hơn. Những thay đổi này góp phần làm tăng nguy cơ vỡ hoặc tắc mạch máu não.

Nghiên cứu Three-City tại Pháp của Alpérovitch và cộng sự (Archives of Internal Medicine, 2009) trên 8.801 người từ 65 tuổi trở lên ghi nhận huyết áp tâm thu đo vào những ngày lạnh nhất (dưới 7,9°C) cao hơn khoảng 8,0 mmHg so với những ngày ấm nhất (từ 21,2°C trở lên). Mức dao động theo nhiệt độ còn lớn hơn ở người từ 80 tuổi trở lên.

Phân tích tổng hợp 20 nghiên cứu của Wen và cộng sự (Brain and Behavior, 2023) cho thấy nhiệt độ lạnh cực đoan liên quan đến tăng khoảng 33% nguy cơ mắc đột quỵ và 18% nguy cơ tử vong do đột quỵ. Nắng nóng cực đoan cũng làm tăng nguy cơ, nhưng ở mức thấp hơn. Đây là liên quan quan sát được ở cấp độ cộng đồng, không có nghĩa mọi người gặp lạnh đều sẽ đột quỵ.

Ai có nguy cơ đột quỵ cao trong mùa lạnh?

Người có nguy cơ cao gồm người cao tuổi, người tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, rung nhĩ hoặc bệnh tim, người từng bị đột quỵ hay thiếu máu não thoáng qua, người hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia và ít vận động. Càng nhiều yếu tố, nguy cơ càng tăng.

• Tự ý bỏ thuốc huyết áp, quên uống thuốc nhiều ngày, nhất là khi trời lạnh huyết áp dễ tăng.
• Ra ngoài trời lạnh đột ngột vào sáng sớm hoặc đêm khuya, khi vừa ra khỏi chăn ấm.
• Tắm khuya, phòng tắm lạnh, chênh lệch nhiệt lớn giữa nước nóng và không khí lạnh.
• Uống rượu “cho ấm người”: rượu làm giãn mạch ngoại vi, gây cảm giác ấm giả và có thể làm huyết áp dao động.

Uống thuốc đều đặn là một trong những cách phòng đột quỵ quan trọng ở người tăng huyết áp. Vai trò của dược sĩ trong việc này được bàn trong bài tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân.

Nhận biết đột quỵ sớm bằng quy tắc BE FAST như thế nào?

BE FAST là sáu chữ cái giúp nhận biết đột quỵ: B (Balance) mất thăng bằng, E (Eyes) nhìn mờ, F (Face) méo miệng, A (Arm) yếu tay chân một bên, S (Speech) nói khó, T (Time) gọi cấp cứu ngay. Chỉ cần một dấu hiệu khởi phát đột ngột cũng phải nghĩ đến đột quỵ.

Vì sao cần thêm B và E? Nghiên cứu của Aroor và cộng sự (Stroke, 2017) trên 736 người bệnh nhồi máu não cho thấy 14,1% không có triệu chứng nào của FAST khi nhập viện. Khi bổ sung dấu hiệu mất thăng bằng và rối loạn thị giác, tỷ lệ bị bỏ sót giảm xuống còn 4,4%.

Vì sao phải gọi cấp cứu ngay khi nghi đột quỵ?

Phải gọi cấp cứu ngay vì não chết đi rất nhanh khi thiếu máu. Theo ước tính của Saver (Stroke, 2006), trong một cơn nhồi máu não điển hình do tắc mạch lớn, mỗi phút không được điều trị người bệnh mất khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh. Đến viện sớm mở ra nhiều lựa chọn điều trị hơn.

Hướng dẫn năm 2019 của Hội Tim mạch và Hội Đột quỵ Hoa Kỳ (AHA/ASA) cho phép dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch cho người bệnh phù hợp trong vòng 4,5 giờ kể từ lúc khởi phát, và lấy huyết khối bằng dụng cụ cho một số người bệnh tắc mạch lớn, có thể tới 24 giờ sau khi được chọn lọc kỹ bằng hình ảnh. Mọi quyết định đều cần chụp não để biết là nhồi máu hay xuất huyết.

Vì vậy, “thời gian là não”. Ghi nhớ thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường là thông tin rất quý với bác sĩ. Nếu người bệnh thức dậy với triệu chứng, thời điểm này là lúc họ đi ngủ.

Sơ cứu đột quỵ trong lúc chờ xe cấp cứu thế nào?

Trong lúc chờ xe cấp cứu, hãy để người bệnh nằm ở nơi an toàn, đầu hơi cao, nới lỏng quần áo, giữ ấm, theo dõi nhịp thở. Nếu người bệnh nôn hoặc lơ mơ, đặt nằm nghiêng để tránh sặc. Không cho ăn uống, kể cả nước hay thuốc, vì có thể bị rối loạn nuốt.

1. Gọi 115, nói rõ địa chỉ, dấu hiệu và giờ khởi phát.
2. Chuẩn bị sẵn đơn thuốc, sổ khám bệnh, danh sách thuốc đang dùng, nhất là thuốc chống đông.
3. Không để người bệnh tự đi lại, tự lái xe đến viện.
4. Nếu người bệnh ngừng thở, không đáp ứng: ép tim theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu.

Nếu tự đưa người bệnh đi, nên chọn bệnh viện có đơn vị đột quỵ gần nhất có thể, thay vì phòng khám nhỏ không chụp được não.

Những mẹo dân gian nào không nên làm khi nghi đột quỵ?

Không nên chích máu đầu ngón tay, dái tai, cạo gió, xoa dầu, cho ngậm hay uống thuốc truyền miệng trong lúc nghi đột quỵ. Các cách này chưa có bằng chứng giúp ích, lại làm mất thời gian vàng. Cho người bệnh uống thuốc hạ huyết áp hay aspirin khi chưa chụp não cũng có thể gây hại.

Đột quỵ có hai dạng chính: nhồi máu não do tắc mạch và xuất huyết não do vỡ mạch. Aspirin có thể làm nặng thêm xuất huyết não; hạ huyết áp quá nhanh có thể làm giảm máu nuôi vùng não đang thiếu máu. Chỉ bác sĩ, sau khi có hình ảnh chụp não, mới quyết định được thuốc phù hợp.

Nhiều mẹo dân gian như uống nước gừng, xoa dầu nóng có giá trị giữ ấm trong sinh hoạt hằng ngày. Nhưng khi đã có dấu hiệu đột quỵ, việc cần ưu tiên là đưa người bệnh đến viện nhanh. Danh sách những thứ nên có trong tủ thuốc gia đình mùa lạnh có trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.

Phòng đột quỵ mùa lạnh cho người cao tuổi ra sao?

Phòng đột quỵ mùa lạnh gồm giữ ấm cơ thể, nhất là đầu, cổ, ngực, bàn chân; đo huyết áp đều đặn và uống thuốc đúng giờ theo đơn; tránh ra lạnh đột ngột sáng sớm; ăn nhạt, hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá và vận động nhẹ trong nhà ấm.

• Khi thức dậy, nằm thêm vài phút, ngồi dậy từ từ, mặc áo ấm trước khi ra khỏi phòng.
• Giữ phòng tắm kín gió, tắm nước ấm vừa phải, không tắm quá khuya hay sau khi uống rượu.
• Đo huyết áp tại nhà nhiều hơn trong đợt rét; báo bác sĩ nếu huyết áp tăng cao hơn thường lệ để điều chỉnh thuốc.
• Vận động trong nhà như đi bộ quanh phòng, tập dưỡng sinh; tham khảo thêm bài vì một thế giới vận động hơn.
• Giữ ấm và giữ đường hô hấp khỏe, như các lưu ý trong bài bảo vệ sức khỏe hô hấp.

Khi nào nên đi khám dù triệu chứng đã hết?

Bạn nên đi khám ngay cả khi các dấu hiệu như méo miệng, yếu tay, nói khó chỉ kéo dài vài phút rồi tự hết. Đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua, một lời cảnh báo rằng đột quỵ thực sự có thể xảy ra trong thời gian tới nếu không được kiểm tra và dự phòng.

Người từng có cơn thoáng qua cần được bác sĩ tìm nguyên nhân như hẹp động mạch cảnh, rung nhĩ, tăng huyết áp chưa kiểm soát. Ngoài ra, đau đầu dữ dội đột ngột “như sét đánh”, kèm nôn, cứng gáy cũng là tình huống cấp cứu cần gọi 115.

Câu hỏi thường gặp

Đột quỵ có báo trước không?

Đôi khi có, dưới dạng cơn thiếu máu não thoáng qua với triệu chứng tự hết trong vài phút đến vài giờ. Nhiều trường hợp khác xảy ra đột ngột không báo trước, vì vậy cần phòng ngừa các yếu tố nguy cơ.

Người trẻ có bị đột quỵ không?

Có. Đột quỵ thường gặp ở người cao tuổi nhưng người trẻ vẫn có thể mắc, nhất là khi có tăng huyết áp, hút thuốc, dùng chất kích thích hoặc bệnh tim bẩm sinh.

Có nên tự đo huyết áp và cho uống thuốc khi nghi đột quỵ?

Có thể đo huyết áp để báo cho nhân viên y tế, nhưng không tự cho uống thuốc hạ áp. Huyết áp trong đột quỵ cần được bác sĩ kiểm soát theo từng thể bệnh.

Uống rượu có giúp ấm người, phòng đột quỵ không?

Không. Rượu chỉ tạo cảm giác ấm do giãn mạch ngoài da, khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và có thể làm huyết áp dao động. Uống nhiều rượu là yếu tố nguy cơ của đột quỵ.

Tài liệu tham khảo

1. Aroor S, Singh R, Goldstein LB. BE-FAST (Balance, Eyes, Face, Arm, Speech, Time): reducing the proportion of strokes missed using the FAST mnemonic. Stroke. 2017;48(2):479–481. PMID: 28082668.
2. Saver JL. Time is brain – quantified. Stroke. 2006;37(1):263–266. PMID: 16339467.
3. Alpérovitch A, Lacombe JM, Hanon O, et al. Relationship between blood pressure and outdoor temperature in a large sample of elderly individuals: the Three-City study. Arch Intern Med. 2009;169(1):75–80. PMID: 19139327.
4. Wen J, Zou L, Jiang Z, et al. Association between ambient temperature and risk of stroke morbidity and mortality: a systematic review and meta-analysis. Brain Behav. 2023;13(7):e3078. PMID: 37269140.
5. Powers WJ, Rabinstein AA, Ackerson T, et al. Guidelines for the early management of patients with acute ischemic stroke: 2019 update to the 2018 guidelines. Stroke. 2019;50(12):e344–e418. PMID: 31662037.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Vai trò của Dược sĩ trong tăng cường tuân thủ thuốc ở bệnh nhân
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm
• Ngành Dược chung tay vì một thế giới “vận động” hơn

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 10/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

Mùa lạnh là thời điểm virus cúm lưu hành mạnh ở miền Bắc. Nhiều mẹ bầu bị sốt, ho, đau người nhưng ngại đi khám vì nghĩ “chỉ là cảm cúm”, hoặc sợ uống thuốc ảnh hưởng đến thai. Trong các tình huống tư vấn thường gặp, câu hỏi hay gặp là: có nên tiêm phòng cúm khi đang mang thai không, và bị cúm rồi thì dùng thuốc gì. Bài viết này tóm tắt bằng chứng về nguy cơ cúm trong thai kỳ, lợi ích của vắc xin và những dấu hiệu cần đến bệnh viện ngay.

Vì sao cúm nguy hiểm hơn khi mang thai?

Cúm nguy hiểm hơn khi mang thai vì thai kỳ làm thay đổi hệ miễn dịch, tim và phổi. Tử cung lớn dần đẩy cơ hoành lên, dung tích phổi giảm, tim phải làm việc nhiều hơn. Vì vậy, khi nhiễm cúm, mẹ bầu dễ bị viêm phổi, suy hô hấp và phải nhập viện hơn người không mang thai.

Tổng quan của Rasmussen và cộng sự (American Journal of Obstetrics and Gynecology, 2012) ghi nhận phụ nữ có thai tăng nguy cơ bệnh nặng và tử vong do cúm, cả trong mùa cúm thường và trong các đại dịch. Trẻ sinh ra từ người mẹ bị cúm nặng có nguy cơ sinh non và nhẹ cân cao hơn. Trẻ dưới 6 tháng tuổi có tỷ lệ nhập viện và tử vong do cúm cao hơn các nhóm tuổi trẻ em khác.

Cúm khác cảm lạnh ở chỗ thường khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu, đau mỏi cơ, mệt lả, kèm ho khan. Cảm lạnh thường nhẹ hơn, chủ yếu sổ mũi, hắt hơi. Cách chăm sóc khi mẹ bầu bị cảm lạnh nhẹ được hướng dẫn trong bài mẹ bầu bị cảm sổ mũi, nghẹt mũi và đau họng.

Nguy cơ nhập viện do cúm tăng thế nào theo tuổi thai?

Nguy cơ nhập viện do cúm tăng dần theo tuổi thai và cao rõ ở ba tháng cuối. Nghiên cứu của Neuzil và cộng sự trên phụ nữ ở bang Tennessee, Hoa Kỳ, ghi nhận nguy cơ bệnh tim phổi cấp trong mùa cúm ở tuần thai 37–42 cao gấp khoảng 4,7 lần so với phụ nữ sau sinh.

Nghiên cứu này theo dõi phụ nữ 15–44 tuổi trong gần 20 năm (1974–1993). Ở phụ nữ ba tháng cuối thai kỳ không có yếu tố nguy cơ khác, số biến cố do cúm là 10,5 trên 10.000 phụ nữ mỗi tháng, so với 1,91 ở phụ nữ không mang thai cùng độ tuổi. Tác giả ước tính cứ 10.000 phụ nữ ba tháng cuối trải qua một mùa cúm trung bình, khoảng 25 người phải nhập viện vì bệnh liên quan đến cúm.

Trong đại dịch cúm A/H1N1 năm 2009, nghiên cứu của Siston và cộng sự (JAMA, 2010) trên 788 phụ nữ có thai mắc cúm ở Hoa Kỳ ghi nhận 30 trường hợp tử vong. Phần lớn các ca tử vong ở giai đoạn theo dõi mở rộng xảy ra ở ba tháng cuối thai kỳ.

Tiêm vắc xin cúm khi mang thai có an toàn và hiệu quả không?

Có. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và CDC Hoa Kỳ khuyến cáo phụ nữ có thai tiêm vắc xin cúm bất hoạt, ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy vắc xin giảm cúm ở mẹ và bảo vệ cả trẻ sơ sinh những tháng đầu.

Thử nghiệm của Zaman và cộng sự tại Bangladesh (New England Journal of Medicine, 2008) gồm 340 bà mẹ. Ở nhóm mẹ được tiêm vắc xin cúm, số trẻ dưới 6 tháng mắc cúm có xét nghiệm xác nhận giảm 63%, bệnh hô hấp có sốt ở trẻ giảm 29%, và bệnh hô hấp có sốt ở mẹ giảm 36% so với nhóm chứng.

Thử nghiệm lớn hơn của Madhi và cộng sự tại Nam Phi (NEJM, 2014) trên 2.116 phụ nữ có thai không nhiễm HIV cho thấy hiệu quả phòng cúm có xét nghiệm xác nhận là 50,4% ở mẹ và 48,8% ở trẻ. Trẻ dưới 6 tháng chưa tiêm được vắc xin cúm, nên kháng thể từ mẹ truyền qua nhau thai là “lá chắn” quan trọng.

Mẹ bầu nên tiêm vắc xin cúm khi nào và lưu ý gì?

Mẹ bầu nên tiêm vắc xin cúm trước hoặc ngay đầu mùa cúm, ở bất kỳ tháng nào của thai kỳ, theo tư vấn của bác sĩ. Chỉ dùng vắc xin dạng tiêm bất hoạt; vắc xin cúm sống giảm độc lực dạng xịt mũi không dùng cho phụ nữ có thai. Cần tiêm nhắc mỗi năm.

• Báo cho nhân viên y tế nếu từng dị ứng nặng sau tiêm vắc xin hoặc đang sốt cao.
• Phản ứng thường gặp là đau, sưng nhẹ chỗ tiêm, mệt hoặc sốt nhẹ một đến hai ngày.
• Có thể tiêm vắc xin cúm cùng thời kỳ với các vắc xin khác được khuyến cáo trong thai kỳ, theo lịch của cơ sở tiêm chủng.
• Người nhà sống cùng, nhất là người sẽ chăm em bé, cũng nên tiêm phòng cúm để giảm lây cho mẹ và bé.

Ở Việt Nam, vắc xin cúm có tại hệ thống trung tâm kiểm soát bệnh tật và các cơ sở tiêm chủng dịch vụ. Khi đi tiêm, mẹ bầu nên mang theo sổ khám thai để nhân viên y tế ghi nhận và tư vấn đầy đủ.

Bị cúm khi mang thai nên làm gì?

Khi nghi bị cúm, mẹ bầu nên đi khám sớm thay vì chờ tự khỏi. Hướng dẫn năm 2018 của Hội Bệnh truyền nhiễm Hoa Kỳ (IDSA) khuyến cáo phụ nữ có thai và trong hai tuần sau sinh được cân nhắc điều trị thuốc kháng virus càng sớm càng tốt, kể cả khi chưa có kết quả xét nghiệm.

Thời điểm điều trị rất quan trọng. Trong nghiên cứu của Siston và cộng sự, phụ nữ có thai được điều trị kháng virus sau hơn 4 ngày kể từ khi khởi phát có tỷ lệ phải vào hồi sức tích cực là 56,9%, so với 9,4% ở người được điều trị trong vòng 2 ngày. Thuốc kháng virus là thuốc kê đơn, mẹ bầu không tự mua dùng.

1. Hạ sốt: sốt cao kéo dài không tốt cho thai. Paracetamol là thuốc hạ sốt thường được dùng trong thai kỳ, theo liều bác sĩ, dược sĩ hướng dẫn. Không tự dùng ibuprofen, aspirin.
2. Uống đủ nước ấm, ăn lỏng dễ tiêu, nghỉ ngơi.
3. Súc họng nước muối ấm, giữ ấm cổ; có thể dùng các mẹo dân gian nhẹ nhàng như uống nước gừng ấm nếu thấy dễ chịu.
4. Đeo khẩu trang, rửa tay, hạn chế tiếp xúc gần với trẻ nhỏ và người cao tuổi trong nhà.

Về các lựa chọn xử trí triệu chứng mũi họng, có thể đọc bài mẹo chữa viêm họng cho bà bầu và mẹ bầu xông mũi được không.

Có nên tự mua thuốc cảm cúm phối hợp khi mang thai?

Không nên. Nhiều thuốc cảm cúm phối hợp chứa thuốc co mạch như phenylephrine, pseudoephedrine, thuốc kháng histamine hoặc thuốc giảm ho, không phù hợp với mọi giai đoạn thai kỳ. Uống nhiều loại cùng lúc còn dễ quá liều paracetamol. Mẹ bầu nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.

Một lỗi hay gặp là uống viên cảm cúm có paracetamol, rồi lại uống thêm viên hạ sốt paracetamol riêng, dẫn đến tổng liều vượt ngưỡng an toàn cho gan. Hãy mang theo vỏ hộp thuốc khi đi khám để bác sĩ kiểm tra thành phần.

Kháng sinh không có tác dụng với virus cúm. Kháng sinh chỉ được dùng khi bác sĩ xác định có bội nhiễm vi khuẩn như viêm phổi, viêm tai, viêm xoang do vi khuẩn. Chuẩn bị sẵn tủ thuốc đúng cách cho mùa lạnh được hướng dẫn trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh.

Khi nào nên đi khám ngay?

Mẹ bầu bị cúm cần đến bệnh viện ngay khi khó thở, thở nhanh, đau tức ngực, môi tím, sốt cao không hạ dù đã dùng thuốc, lơ mơ, co giật, nôn nhiều, hoặc thấy thai máy ít, ra máu âm đạo, đau bụng từng cơn. Đừng chờ đến sáng hôm sau nếu có các dấu hiệu này.

• Triệu chứng đỡ rồi lại sốt và ho nặng hơn: nghi bội nhiễm, viêm phổi.
• Mẹ có bệnh nền như hen, đái tháo đường, bệnh tim, béo phì: nên đi khám ngay từ ngày đầu.
• Sau sinh dưới hai tuần mà sốt, ho: vẫn thuộc nhóm nguy cơ cao.
• Trẻ sơ sinh trong nhà có sốt, bú kém, li bì: đưa trẻ đi khám ngay.

Câu hỏi thường gặp

Tiêm vắc xin cúm ba tháng đầu có sao không?

Các tổ chức y tế lớn khuyến cáo có thể tiêm vắc xin cúm bất hoạt ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Hãy trao đổi với bác sĩ sản khoa về thời điểm phù hợp với mùa cúm.

Đang cho con bú có tiêm vắc xin cúm được không?

Được. Phụ nữ cho con bú có thể tiêm vắc xin cúm và tiếp tục cho con bú bình thường. Mẹ được bảo vệ cũng giảm nguy cơ lây cúm cho trẻ nhỏ.

Bị cúm khi mang thai có ảnh hưởng đến thai nhi không?

Cúm nặng, sốt cao kéo dài ở mẹ liên quan với nguy cơ sinh non và nhẹ cân. Phát hiện sớm, hạ sốt đúng cách và điều trị theo chỉ định giúp giảm nguy cơ này.

Mẹ bầu bị cúm có cần cách ly không?

Nên đeo khẩu trang, ở phòng riêng nếu có thể và rửa tay thường xuyên trong vài ngày đầu khi đang sốt, để giảm lây cho người thân, nhất là trẻ nhỏ và người cao tuổi.

Tài liệu tham khảo

1. Neuzil KM, Reed GW, Mitchel EF, Simonsen L, Griffin MR. Impact of influenza on acute cardiopulmonary hospitalizations in pregnant women. Am J Epidemiol. 1998;148(11):1094–1102. PMID: 9850132.
2. Siston AM, Rasmussen SA, Honein MA, et al. Pandemic 2009 influenza A(H1N1) virus illness among pregnant women in the United States. JAMA. 2010;303(15):1517–1525. PMID: 20407061.
3. Rasmussen SA, Jamieson DJ, Uyeki TM. Effects of influenza on pregnant women and infants. Am J Obstet Gynecol. 2012;207(3 Suppl):S3–S8. PMID: 22920056.
4. Zaman K, Roy E, Arifeen SE, et al. Effectiveness of maternal influenza immunization in mothers and infants. N Engl J Med. 2008;359(15):1555–1564. PMID: 18799552.
5. Madhi SA, Cutland CL, Kuwanda L, et al. Influenza vaccination of pregnant women and protection of their infants. N Engl J Med. 2014;371(10):918–931. PMID: 25184864.
6. Uyeki TM, Bernstein HH, Bradley JS, et al. Clinical practice guidelines by the Infectious Diseases Society of America: 2018 update on diagnosis, treatment, chemoprophylaxis, and institutional outbreak management of seasonal influenza. Clin Infect Dis. 2019;68(6):e1–e47. PMID: 30566567.
7. Centers for Disease Control and Prevention. Flu & Pregnancy. cdc.gov (truy cập 04/11/2026); World Health Organization. Vaccines against influenza: WHO position paper, 2022.

Đọc tiếp

• Cách chữa mẹ bầu bị cảm sổ mũi, nghẹt mũi và đau họng nhanh và an toàn nhất
• Mẹ bầu xông mũi được không? Cần lưu ý những điều gì?
• Tư vấn chọn thuốc xịt viêm mũi dị ứng cho bà bầu an toàn và hiệu quả
• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 10/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

Mỗi đợt gió mùa đông bắc tràn về, miền Bắc và vùng núi có thể rét đậm, rét hại kéo dài nhiều ngày. Người cao tuổi sống một mình, trẻ sơ sinh, người có bệnh nền là những đối tượng dễ bị hạ thân nhiệt ngay trong nhà mà gia đình không nhận ra. Bài viết giúp bạn nhận biết sớm, sơ cứu đúng và phòng tránh cho cả nhà.

Hạ thân nhiệt là gì?

Hạ thân nhiệt là tình trạng nhiệt độ trung tâm của cơ thể giảm xuống dưới 35 °C, khi cơ thể mất nhiệt nhanh hơn khả năng tự sinh nhiệt. Thân nhiệt thấp làm chậm hoạt động của tim, não và các cơ quan, có thể gây loạn nhịp tim, hôn mê, tử vong nếu không xử trí kịp.

Theo tổng quan trên tạp chí New England Journal of Medicine của Brown và cộng sự, hạ thân nhiệt được chia theo mức nhiệt độ trung tâm:

Một điểm cần nhớ: khi người bệnh ngừng run mà vẫn lạnh, đó không phải dấu hiệu đỡ, mà là hạ thân nhiệt đang nặng lên.

Vì sao người cao tuổi và trẻ nhỏ dễ bị hạ thân nhiệt?

Người cao tuổi dễ bị hạ thân nhiệt vì cảm nhận lạnh kém, ít cơ và mỡ, phản xạ run yếu, hay dùng thuốc ảnh hưởng điều nhiệt và có bệnh mạn tính. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có diện tích da lớn so với cân nặng, lớp mỡ mỏng, nên mất nhiệt rất nhanh.

Ở người cao tuổi, hạ thân nhiệt thường diễn ra từ từ trong nhà, nhất là khi sống một mình, nhà lạnh, ăn uống kém. Các yếu tố làm tăng nguy cơ gồm suy giáp, tiểu đường, đột quỵ, sa sút trí tuệ, Parkinson, uống rượu và một số thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống loạn thần. Bài tổng quan cập nhật năm 2021 của Paal và cộng sự nhấn mạnh hạ thân nhiệt trong nhà ở người già là dạng hay bị bỏ sót.

Ở trẻ sơ sinh, đặc biệt trẻ sinh non, nhẹ cân, chỉ cần tắm lâu trong phòng lạnh hay để trẻ ở chỗ có gió lùa cũng có thể làm thân nhiệt hạ. Trẻ hạ thân nhiệt thường không run rõ như người lớn mà bú kém, ít cử động, da lạnh, đỏ ửng hoặc tím.

Dấu hiệu nhận biết hạ thân nhiệt sớm là gì?

Dấu hiệu sớm của hạ thân nhiệt là run nhiều, da lạnh, nhợt, tay chân tê cứng, nói chậm hoặc nói lắp, đi đứng loạng choạng, mệt mỏi, buồn ngủ, lú lẫn nhẹ. Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện thay đổi hành vi, nói lẫn, nên gia đình hay nhầm với mệt do tuổi già.

• Người lớn, người cao tuổi: run, da lạnh khi sờ vùng bụng, lưng; nói lẫn, vụng về; thở chậm; mạch chậm.
• Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ: bú kém, li bì, khóc yếu, da lạnh, đỏ ửng bất thường hoặc tím tái.
• Dấu hiệu nặng: ngừng run dù vẫn lạnh, lơ mơ, khó đánh thức, thở rất chậm, mạch khó bắt.

Nhiệt kế đo ở nách hoặc tai có thể cho kết quả thấp nhưng không chính xác với thân nhiệt trung tâm. Dù vậy, nếu nhiệt kế thông thường báo dưới 35 °C kèm các dấu hiệu trên, cần coi là hạ thân nhiệt và xử trí ngay.

Sơ cứu hạ thân nhiệt tại nhà thế nào?

Sơ cứu hạ thân nhiệt là đưa người bệnh vào nơi ấm, kín gió, nhẹ nhàng thay quần áo ướt, ủ chăn khô, ưu tiên làm ấm phần thân và đầu cổ. Nếu người bệnh tỉnh và nuốt được, cho uống nước ấm có đường. Gọi 115 khi người bệnh lơ mơ, ngừng run hoặc thở bất thường.

1. Đưa vào chỗ ấm: tránh gió lùa, nền lạnh; đặt lên chăn hoặc đệm.
2. Di chuyển nhẹ nhàng: người hạ thân nhiệt nặng dễ bị rối loạn nhịp tim khi bị lay mạnh, xoa bóp mạnh.
3. Thay đồ ướt: lau khô, mặc đồ khô, đội mũ, quấn chăn.
4. Làm ấm từ thân: có thể đặt túi chườm ấm quấn khăn ở nách, ngực, bẹn; tiếp xúc da kề da với trẻ nhỏ.
5. Uống ấm: chỉ khi tỉnh táo, nuốt tốt; không cho uống rượu bia.
6. Theo dõi: nhịp thở, mức tỉnh; nếu ngừng thở, gọi cấp cứu và ép tim theo hướng dẫn.

Hướng dẫn của Hội Y học hoang dã năm 2019 khuyên không ngâm người hạ thân nhiệt nặng vào nước nóng và không chà xát tay chân, vì có thể làm máu lạnh từ ngoại vi dồn về tim đột ngột.

Những sai lầm nào cần tránh khi sơ cứu?

Những sai lầm hay gặp khi sơ cứu hạ thân nhiệt là cho uống rượu để làm ấm, chà xát mạnh chân tay, hơ lửa, dùng túi chườm quá nóng, ngâm nước nóng, và để người bệnh tự đi lại. Những việc này có thể gây bỏng, rối loạn nhịp tim và làm tình trạng nặng hơn.

• Rượu: làm giãn mạch ngoại vi, mất nhiệt nhanh hơn dù có cảm giác ấm.
• Hơ lửa, than: dễ bỏng ở người giảm cảm giác; đốt than trong phòng kín còn gây ngộ độc khí CO.
• Chà xát mạnh: có thể tổn thương da và gây loạn nhịp tim.
• Chủ quan khi đã tỉnh: người cao tuổi cần được khám vì có thể có bệnh nền gây hạ thân nhiệt.

Làm sao phòng hạ thân nhiệt cho người già và trẻ nhỏ?

Phòng hạ thân nhiệt bằng cách giữ nhiệt độ trong nhà ổn định, mặc nhiều lớp áo mỏng, đội mũ, đi tất, ăn đủ bữa nóng, uống nước ấm, vận động nhẹ. Thăm hỏi người cao tuổi sống một mình trong những ngày rét đậm. Với trẻ sơ sinh, tắm nhanh trong phòng kín gió và ủ ấm ngay.

• Giữ phòng ngủ ấm, kín gió nhưng vẫn thông thoáng; dùng máy sưởi điện an toàn, không đốt than trong phòng kín.
• Mặc nhiều lớp, ưu tiên giữ ấm đầu, cổ, ngực, bàn tay, bàn chân.
• Ăn đủ bữa, uống đủ nước; người già ăn kém cần được người thân hỗ trợ.
• Không ra ngoài sáng sớm, tối muộn khi trời rét hại nếu không cần thiết.
• Người có bệnh mạn tính tiếp tục dùng thuốc đều theo đơn, hỏi bác sĩ về thuốc có ảnh hưởng điều nhiệt.

Mùa lạnh cũng là lúc bệnh hô hấp tăng. Một số mẹo bảo vệ đường thở trong thời tiết nồm ẩm và lạnh có trong bài mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm, còn tình trạng nghẹt mũi khi trời lạnh được giải thích ở bài trời lạnh bị nghẹt mũi.

Cần chuẩn bị gì trong nhà cho mùa rét?

Gia đình có người già, trẻ nhỏ nên chuẩn bị nhiệt kế, chăn ấm, túi chườm, máy sưởi điện có rơ le ngắt an toàn, quần áo giữ nhiệt, mũ len, tất, đồ ăn dễ nấu và số điện thoại cấp cứu. Tủ thuốc gia đình cũng cần được kiểm tra trước mùa lạnh.

Những thuốc và vật dụng cơ bản trong tủ thuốc mùa lạnh được tổng hợp trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh cần có gì. Với trẻ nhỏ hay ốm vặt mùa lạnh, việc nâng cao sức khỏe đường hô hấp trên cũng quan trọng, xem bài tăng đề kháng mũi họng cho bé.

Khi nào nên đi khám?

Cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến viện ngay khi người bệnh lơ mơ, lú lẫn, ngừng run dù vẫn lạnh, thở chậm, mạch chậm hoặc bất tỉnh. Trẻ sơ sinh lạnh, bú kém, li bì cũng cần đi viện ngay. Người cao tuổi đã ấm lại vẫn nên khám để tìm nguyên nhân.

• Thân nhiệt dưới 35 °C không tăng sau khi ủ ấm.
• Da tím tái, tay chân lạnh, cứng.
• Có vết bỏng lạnh, phồng rộp ở ngón tay chân, tai, mũi.
• Người bệnh có tiểu đường, bệnh tim, đột quỵ, sa sút trí tuệ.

Câu hỏi thường gặp

Hạ thân nhiệt có thể xảy ra trong nhà không?

Có. Người cao tuổi sống một mình trong nhà lạnh, ăn uống kém, hoặc bị ngã nằm lâu trên nền lạnh có thể hạ thân nhiệt dù không ra ngoài trời.

Uống rượu gừng có giúp chống rét không?

Rượu tạo cảm giác ấm nhưng làm mất nhiệt nhanh hơn và che lấp dấu hiệu lạnh. Nước gừng ấm không cồn là lựa chọn an toàn hơn.

Trẻ sơ sinh mặc bao nhiêu lớp là đủ?

Nguyên tắc chung là trẻ mặc nhiều hơn người lớn một lớp, đội mũ, đi tất. Sờ gáy hoặc lưng trẻ thấy ấm, không vã mồ hôi là vừa.

Phụ nữ mang thai có cần chú ý gì?

Phụ nữ mang thai nên giữ ấm, tránh rét đột ngột, không đốt than sưởi trong phòng kín và hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc cảm cúm.

Tài liệu tham khảo

1. Brown DJ, Brugger H, Boyd J, Paal P. Accidental hypothermia. N Engl J Med. 2012;367(20):1930–1938. PMID: 23150960.
2. Paal P, Pasquier M, Darocha T, et al. Accidental hypothermia: 2021 update. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(1). PMID: 35010760.
3. Dow J, Giesbrecht GG, Danzl DF, et al. Wilderness Medical Society clinical practice guidelines for the out-of-hospital evaluation and treatment of accidental hypothermia: 2019 update. Wilderness Environ Med. 2019;30(4S):S47–S69. PMID: 31740369.
4. NHS. Hypothermia. nhs.uk (truy cập 03/11/2026).

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm
• Nguyên nhân trời lạnh bị nghẹt mũi và cách trị nhanh khỏi
• 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé hiệu quả

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 09/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ

Những tháng cuối năm, nhiều phụ huynh đưa con đến viện vì nôn liên tục rồi đi ngoài phân toàn nước. Rotavirus là thủ phạm thường gặp nhất của tiêu chảy cấp nặng ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong mùa đông xuân ở miền Bắc. Bài viết hướng dẫn cha mẹ nhận biết bệnh, bù nước đúng cách tại nhà, những sai lầm hay gặp và khi nào cần đưa trẻ đi viện ngay.

Rotavirus là gì và vì sao hay gặp vào mùa lạnh?

Rotavirus là virus gây viêm dạ dày ruột cấp, lây qua đường phân miệng, tay bẩn và đồ chơi. Ở vùng khí hậu ôn đới và miền Bắc Việt Nam, bệnh tăng vào mùa lạnh, khô, vì virus tồn tại lâu trên bề mặt và trẻ ở trong nhà, tiếp xúc gần nhau nhiều hơn.

Hầu hết trẻ nhiễm rotavirus ít nhất một lần trước 5 tuổi. Lần nhiễm đầu tiên, thường ở trẻ từ 6 tháng đến 2 tuổi, hay nặng nhất. Virus tồn tại nhiều ngày trên tay nắm cửa, đồ chơi, và chỉ cần một lượng rất nhỏ là đủ gây bệnh. Vì vậy các ổ dịch nhỏ trong nhà trẻ, gia đình đông con là rất thường gặp.

Trẻ bị tiêu chảy do rotavirus có biểu hiện gì?

Trẻ bị tiêu chảy do rotavirus thường bắt đầu bằng nôn và sốt trong một đến hai ngày đầu, sau đó đi ngoài phân lỏng toàn nước, màu vàng hoặc xanh, mùi chua, nhiều lần trong ngày. Bệnh thường kéo dài từ ba đến tám ngày. Nguy hiểm lớn nhất là mất nước, nhất là ở trẻ nhỏ.

• Nôn nhiều, có khi nôn ngay sau khi uống.
• Sốt nhẹ đến vừa.
• Phân lỏng như nước, không có máu.
• Đau bụng, quấy khóc, mệt mỏi, biếng ăn.
• Có thể kèm ho, sổ mũi nhẹ.

Phân có máu, mũi nhầy, hoặc sốt cao kéo dài gợi ý nguyên nhân khác như vi khuẩn và cần đi khám sớm. Với các bệnh sốt mùa mưa như sốt xuất huyết, triệu chứng và cách theo dõi hoàn toàn khác, xem bài sốt xuất huyết: giai đoạn nguy hiểm và theo dõi tại nhà.

Làm sao biết trẻ đang mất nước?

Cha mẹ nhận biết trẻ mất nước qua các dấu hiệu: khát, uống háo hức, khóc ít hoặc không có nước mắt, môi miệng khô, mắt trũng, tiểu ít, tã khô nhiều giờ, véo da bụng mất chậm. Trẻ li bì, khó đánh thức, không uống được là mất nước nặng, phải đi viện ngay.

Phân loại này dựa trên hướng dẫn xử trí tiêu chảy của Tổ chức Y tế Thế giới, được Bộ Y tế áp dụng. Trẻ càng nhỏ càng dễ mất nước nhanh, nên với trẻ dưới 6 tháng, cha mẹ cần đưa đi khám sớm hơn.

Bù nước bằng oresol thế nào cho đúng?

Bù nước đúng là pha gói oresol áp lực thẩm thấu thấp với đúng lượng nước ghi trên bao bì, cho trẻ uống từng thìa nhỏ hoặc từng ngụm sau mỗi lần đi ngoài. Nếu trẻ nôn, chờ năm đến mười phút rồi cho uống tiếp, chậm hơn. Dung dịch đã pha chỉ dùng trong 24 giờ.

Tổng quan Cochrane của Kim và cộng sự cho thấy oresol áp lực thẩm thấu thấp giảm nhu cầu truyền dịch ngoài kế hoạch so với oresol chuẩn cũ, đồng thời giảm lượng phân và nôn. Đây là loại oresol được khuyến cáo hiện nay.

Lượng dịch tham khảo sau mỗi lần đi ngoài theo hướng dẫn của WHO:

• Trẻ dưới 2 tuổi: khoảng 50 đến 100 ml.
• Trẻ từ 2 đến 10 tuổi: khoảng 100 đến 200 ml.
• Trẻ lớn và người lớn: uống theo nhu cầu.

Không pha oresol đặc hơn hay loãng hơn hướng dẫn, không pha với nước trái cây, sữa hay nước ngọt. Nên để sẵn oresol trong tủ thuốc gia đình, xem gợi ý trong bài tủ thuốc gia đình mùa lạnh cần có gì.

Trẻ tiêu chảy có nên kiêng ăn không?

Trẻ tiêu chảy không nên kiêng ăn. Tiếp tục cho trẻ bú mẹ thường xuyên hơn, trẻ đã ăn dặm thì cho ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ. Kiêng khem khiến trẻ suy dinh dưỡng và hồi phục chậm. Tránh nước ngọt có ga, nước ép nhiều đường vì có thể làm tiêu chảy nặng thêm.

Sau khi hết tiêu chảy, cho trẻ ăn thêm một bữa mỗi ngày trong khoảng hai tuần để bù lại. Kẽm được WHO khuyến cáo cho trẻ tiêu chảy cấp ở các nước thu nhập thấp và trung bình, với liều 10 mg mỗi ngày cho trẻ dưới 6 tháng và 20 mg mỗi ngày cho trẻ lớn hơn, trong 10 đến 14 ngày. Tổng quan Cochrane năm 2016 cho thấy kẽm có thể rút ngắn thời gian tiêu chảy ở trẻ trên 6 tháng có dấu hiệu thiếu dinh dưỡng. Cha mẹ nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về liều phù hợp.

Có nên dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh?

Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy như loperamide cho trẻ nhỏ, vì có thể gây liệt ruột nguy hiểm. Kháng sinh không có tác dụng với rotavirus. Thuốc chống nôn ondansetron có thể được bác sĩ chỉ định cho trẻ nôn nhiều để giúp uống oresol, nhưng không tự mua dùng.

Phân tích gộp của Niño-Serna và cộng sự trên tạp chí Pediatrics năm 2020 cho thấy ondansetron giúp giảm nôn, giảm nhu cầu truyền dịch và nhập viện ở trẻ viêm dạ dày ruột cấp. Tuy nhiên đây là thuốc kê đơn, cần bác sĩ đánh giá. Các men vi sinh được dùng khá phổ biến, nhưng bằng chứng về lợi ích còn không thống nhất; hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Vắc xin rotavirus giúp phòng bệnh đến đâu?

Vắc xin rotavirus dạng uống giúp giảm mạnh nguy cơ tiêu chảy nặng và nhập viện do rotavirus. Vắc xin cần uống sớm, liều đầu từ 6 tuần tuổi và hoàn thành trước khoảng 6 đến 8 tháng tuổi tùy loại. Đây là biện pháp phòng bệnh hiệu quả, cha mẹ nên hỏi lịch tại cơ sở tiêm chủng.

Tổng quan Cochrane năm 2021 của Bergman và cộng sự, tổng hợp hàng chục thử nghiệm với hàng trăm nghìn trẻ, cho thấy các vắc xin rotavirus đang lưu hành làm giảm rõ tiêu chảy nặng do rotavirus, mức bảo vệ cao hơn ở các nước có tỉ lệ tử vong trẻ em thấp. Phân tích gộp của Sun và cộng sự trên JAMA Pediatrics cũng ghi nhận kết quả tương tự. Vắc xin không ngăn được mọi lần nhiễm, nhưng trẻ đã tiêm thường bị nhẹ hơn.

Bên cạnh vắc xin, rửa tay bằng xà phòng sau khi thay tã và trước khi cho trẻ ăn, vệ sinh đồ chơi, xử lý tã bẩn đúng cách giúp hạn chế lây lan trong gia đình. Tăng cường sức khỏe chung của trẻ vào mùa lạnh cũng quan trọng, như trong bài tăng đề kháng mũi họng cho bé.

Khi nào nên đi khám?

Cần đưa trẻ đi khám ngay khi trẻ li bì, khó đánh thức, không uống được hoặc nôn tất cả mọi thứ, có dấu hiệu mất nước, phân có máu, sốt cao, co giật, tiểu rất ít hoặc không tiểu trên sáu giờ. Trẻ dưới 6 tháng tuổi bị tiêu chảy nên được khám sớm.

• Nôn liên tục, không giữ được oresol.
• Đi ngoài nhiều lần, lượng phân nhiều.
• Mắt trũng, khóc không có nước mắt, môi khô.
• Phân có máu hoặc nhầy.
• Tiêu chảy kéo dài quá bảy ngày.
• Trẻ có bệnh nền, suy dinh dưỡng.

Mùa lạnh trẻ cũng hay mắc bệnh hô hấp; nếu trẻ ho kéo dài sau đợt ốm, xem bài ho kéo dài ở trẻ.

Câu hỏi thường gặp

Tự pha nước muối đường thay oresol được không?

Chỉ nên dùng khi thật sự không có oresol, và phải pha đúng tỉ lệ theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Pha sai có thể gây rối loạn điện giải, nên ưu tiên gói oresol pha sẵn.

Trẻ đang bú sữa công thức có cần đổi sữa không?

Thường không cần đổi sữa. Tiếp tục cho trẻ bú như bình thường và bù nước bằng oresol. Nếu tiêu chảy kéo dài, bác sĩ sẽ cân nhắc.

Trẻ đã bị rotavirus có bị lại không?

Có thể bị lại, nhưng các lần sau thường nhẹ hơn lần đầu nhờ miễn dịch đã có.

Người lớn trong nhà có bị lây không?

Có thể, thường bị nhẹ. Rửa tay kỹ, nhất là phụ nữ mang thai và người cao tuổi chăm trẻ ốm.

Tài liệu tham khảo

1. Bergman H, Henschke N, Hungerford D, et al. Vaccines for preventing rotavirus diarrhoea: vaccines in use. Cochrane Database Syst Rev. 2021;11(11):CD008521. PMID: 34788488.
2. Kim Y, Hahn S, Garner P. Reduced osmolarity oral rehydration solution for treating dehydration caused by acute diarrhoea in children. Cochrane Database Syst Rev. 2002;(2):CD002847. PMID: 11406049.
3. Niño-Serna LF, Acosta-Reyes J, Veroniki AA, Florez ID. Antiemetics in children with acute gastroenteritis: a meta-analysis. Pediatrics. 2020;145(4). PMID: 32132152.
4. Sun ZW, Fu Y, Lu HL, et al. Association of rotavirus vaccines with reduction in rotavirus gastroenteritis in children younger than 5 years: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatr. 2021;175(7):e210347. PMID: 33970192.
5. Lazzerini M, Wanzira H. Oral zinc for treating diarrhoea in children. Cochrane Database Syst Rev. 2016;12(12):CD005436. PMID: 27996088.
6. WHO. The treatment of diarrhoea: a manual for physicians and other senior health workers. 4th rev. 2005.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• 6+ cách tăng đề kháng mũi họng cho bé hiệu quả
• Ho kéo dài ở trẻ: khi nào không còn là cảm lạnh
• Hướng dẫn chi tiết cách rửa mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lý

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 09/11/2026

Chia sẻ0

Chia sẻ