Huyết áp tăng khi trời lạnh: người cao tuổi cần làm gì

Huyết áp tăng khi trời lạnh là hiện tượng có thật, rõ hơn ở người cao tuổi. Trong một nghiên cứu hơn 500.000 người, huyết áp tâm thu mùa đông cao hơn mùa hè trung bình 10 mmHg. Đo huyết áp tại nhà, giữ ấm và tái khám giúp bác sĩ điều chỉnh thuốc kịp thời.

Cứ mỗi đợt gió mùa đông bắc tràn về, nhiều gia đình lại thấy máy đo huyết áp của ông bà “nhảy số” cao hơn hẳn, dù vẫn uống thuốc đều. Có người hoảng hốt tự uống thêm một viên, có người lại cho rằng máy hỏng. Bài viết này giải thích vì sao lạnh làm huyết áp tăng, mức tăng là bao nhiêu theo các nghiên cứu lớn, và những việc người cao tuổi cùng gia đình nên làm trong mùa lạnh.

Vì sao huyết áp tăng khi trời lạnh?

Khi da cảm nhận lạnh, hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt để giữ nhiệt cho cơ thể. Các mạch máu nhỏ ở da và tay chân co lại, sức cản mạch máu tăng, tim phải bơm mạnh hơn, nên huyết áp tăng lên. Đây là phản xạ sinh lý bình thường, không phải dấu hiệu máy đo sai.

Ngoài phản xạ co mạch, mùa lạnh còn kéo theo nhiều thay đổi lối sống góp phần làm huyết áp tăng: ít vận động ngoài trời, ăn nhiều món mặn, nhiều mỡ hơn, uống ít nước, ngủ kém và dễ nhiễm các bệnh hô hấp. Ở người đã có xơ vữa động mạch, thành mạch kém đàn hồi nên khả năng “bù trừ” khi mạch co lại cũng kém hơn.

Đồng thuận của Hội Tăng huyết áp châu Âu (ESH) năm 2020 khẳng định sự dao động huyết áp theo mùa là hiện tượng toàn cầu: huyết áp thấp hơn khi trời nóng và cao hơn khi trời lạnh, ở cả nam và nữ, mọi nhóm tuổi, người có huyết áp bình thường cũng như người đang điều trị tăng huyết áp.

Huyết áp mùa lạnh tăng bao nhiêu?

Theo nghiên cứu China Kadoorie Biobank của Lewington và cộng sự (2012) trên 506.673 người trưởng thành, huyết áp tâm thu mùa đông cao hơn mùa hè trung bình 10 mmHg. Khi nhiệt độ ngoài trời trên 5°C, cứ lạnh hơn 10°C thì huyết áp tâm thu cao hơn 5,7 mmHg.

Cùng nghiên cứu ghi nhận mức chênh lệch ở nông thôn lớn hơn thành thị (12 so với 8 mmHg), mối liên quan mạnh hơn ở người lớn tuổi và người gầy. Một chi tiết rất đáng chú ý cho gia đình Việt: ở những người có hệ thống sưởi trung tâm trong nhà, mối liên quan giữa nhiệt độ thấp và huyết áp gần như không còn. Nói cách khác, nhiệt độ trong nhà quan trọng không kém nhiệt độ ngoài trời.

Nghiên cứu	Kết quả chính
Lewington 2012, 506.673 người	Huyết áp tâm thu mùa đông cao hơn mùa hè 10 mmHg; lạnh hơn 10°C thì cao hơn 5,7 mmHg
Yang 2015, 23.000 người đã có bệnh tim mạch	Mùa đông 145 mmHg so với mùa hè 136 mmHg; tử vong tim mạch mùa đông cao hơn 41%
Bhaskaran 2010, 84.010 ca nhồi máu cơ tim	Nhiệt độ trung bình ngày giảm 1°C, nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng 2,0% trong 28 ngày sau

Với người đã có bệnh tim mạch, nghiên cứu của Yang và cộng sự (2015) cho thấy huyết áp tâm thu trung bình mùa đông là 145 mmHg, so với 136 mmHg mùa hè. Mỗi 10 mmHg huyết áp tâm thu cao hơn đi kèm nguy cơ tử vong tim mạch tăng 21%.

Vì sao người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng hơn?

Người cao tuổi thường có động mạch cứng hơn, khả năng điều hòa thân nhiệt kém hơn và nhiều người đã có bệnh tim mạch, đái tháo đường hay bệnh thận. Vì vậy, cùng một đợt rét, huyết áp của họ tăng nhiều hơn và hậu quả cũng nặng hơn so với người trẻ.

Nghiên cứu Bhaskaran và cộng sự (BMJ, 2010) tại Anh và xứ Wales phân tích 84.010 ca nhập viện vì nhồi máu cơ tim. Mỗi khi nhiệt độ trung bình ngày giảm 1°C, nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng 2,0% cộng dồn trong 28 ngày sau đó, mạnh nhất vào khoảng 2–14 ngày. Người 75–84 tuổi và người đã có bệnh mạch vành chịu ảnh hưởng của lạnh rõ hơn các nhóm khác.

Điều này giải thích vì sao biến cố tim mạch không chỉ xảy ra ngay hôm trời rét mà có thể tới sau đó vài ngày. NHS xếp người từ 65 tuổi trở lên và người có bệnh tim, bệnh phổi mạn tính vào nhóm nguy cơ cao khi thời tiết lạnh, cần được người thân hỏi han, kiểm tra thường xuyên hơn.

Đo huyết áp tại nhà mùa lạnh thế nào cho đúng?

Đo trong phòng ấm, yên tĩnh, ngồi nghỉ ít nhất 5 phút, tay đặt ngang tim trên mặt bàn. Mỗi lần đo 2 lần cách nhau ít nhất 1 phút, đo buổi sáng và buổi tối, ghi lại kết quả. Không đo ngay sau khi vừa đi ngoài trời lạnh vào, vừa uống cà phê hay hút thuốc.

Hướng dẫn NICE NG136 khuyến cáo môi trường đo cần thư thái, nhiệt độ dễ chịu, người đo ngồi yên, cánh tay duỗi ra và được đỡ, dùng cỡ băng quấn phù hợp với bắp tay. Khi đo tại nhà để đánh giá, nên đo 2 lần mỗi buổi, sáng và tối, liên tục ít nhất 4 ngày, tốt hơn là 7 ngày.

• Mục tiêu huyết áp đo tại nhà theo NICE: dưới 135/85 mmHg với người dưới 80 tuổi, dưới 145/85 mmHg với người từ 80 tuổi, trừ khi bác sĩ đặt mục tiêu khác.
• Kiểm tra hạ huyết áp tư thế ở người từ 80 tuổi hoặc hay chóng mặt khi đứng dậy: đo khi nằm hoặc ngồi, rồi đo lại sau khi đứng ít nhất 1 phút.
• Ghi sổ: ngày giờ, chỉ số, nhịp tim, triệu chứng nếu có, và mang theo khi tái khám.

Một sổ ghi chép đều đặn trong 1–2 tuần có giá trị hơn nhiều so với một lần đo cao bất thường. Đó cũng là cơ sở để bác sĩ phân biệt huyết áp tăng do mùa với các nguyên nhân khác.

Có nên tự tăng liều thuốc huyết áp khi trời lạnh?

Không nên. Đồng thuận ESH 2020 khuyến cáo thay đổi huyết áp theo mùa cần được xác nhận bằng nhiều lần đo, ưu tiên đo tại nhà hoặc đo 24 giờ, và phải loại trừ nguyên nhân khác trước khi bác sĩ điều chỉnh thuốc. Tự ý tăng liều dễ gây tụt huyết áp, chóng mặt, té ngã.

Đồng thuận này cũng nhắc chiều ngược lại: khi trời ấm lên, huyết áp có thể hạ quá mức ở người đang dùng thuốc. Huyết áp tâm thu dưới 110 mmHg là lúc cần cân nhắc giảm liều, kể cả khi không có triệu chứng. Vì vậy, liều thuốc “mùa đông” nếu có cũng cần được bác sĩ xem lại khi sang xuân hè.

Một điểm dược sĩ hay gặp trong mùa lạnh là thuốc cảm, thuốc thông mũi. NHS khuyên người bị tăng huyết áp nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thuốc thông mũi chứa pseudoephedrine, phenylephrine, kể cả dạng xịt mũi. Đọc thêm về các loại thuốc xịt nghẹt mũi cho người lớn và tủ thuốc gia đình mùa lạnh để chọn thuốc phù hợp.

Giữ ấm thế nào để bảo vệ tim mạch?

NHS khuyên giữ phòng khách và phòng ngủ ấm ít nhất 18°C, mặc nhiều lớp áo mỏng thay vì một áo dày, đội mũ, quàng khăn, đi tất khi ra ngoài, ăn uống đồ ấm đều bữa và duy trì vận động nhẹ trong nhà. Đóng cửa sổ phòng ngủ vào ban đêm.

• Giữ ấm ngay khi thức dậy: mặc áo ấm trước khi ra khỏi chăn, tránh đi thẳng từ giường ấm ra nhà vệ sinh lạnh.
• Tắm nước ấm trong phòng kín gió, không tắm quá khuya; lau khô và mặc ấm ngay sau tắm.
• Sưởi an toàn: không đốt than, củi trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí CO; đặt máy sưởi xa chăn màn.
• Vận động nhẹ trong nhà khi trời quá rét, tránh tập thể dục ngoài trời lúc sáng sớm.
• Ăn nhạt hơn: hạn chế dưa, cà muối, nước chấm mặn vốn hay dùng nhiều trong mùa lạnh.

Kết quả của Lewington cho thấy nhà được sưởi ấm gần như xóa mối liên quan giữa trời lạnh và huyết áp. Không phải gia đình nào cũng có sưởi trung tâm, nhưng giữ cho phòng ngủ của ông bà đủ ấm là việc trong tầm tay. Người cao tuổi cũng cần được bảo vệ đường hô hấp mùa lạnh, xem thêm mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm.

Mẹo dân gian mùa lạnh nên hiểu thế nào?

Nhiều mẹo giữ ấm truyền thống như ngâm chân nước gừng, uống trà gừng, xoa dầu nóng có thể giúp người già dễ chịu. Tuy vậy, không mẹo nào thay được thuốc huyết áp đã được kê, và một số thói quen như uống rượu cho ấm người có thể gây hại.

• Uống rượu “cho ấm”: rượu làm giãn mạch ngoài da nên tạo cảm giác ấm, nhưng làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. NHS khuyên không uống rượu để giữ ấm và không cho người bị hạ thân nhiệt uống rượu.
• Ngâm chân nước gừng ấm: giúp ấm người, dễ ngủ; cần thử nhiệt độ nước bằng tay hoặc nhiệt kế, nhất là người đái tháo đường có thể giảm cảm giác ở bàn chân, dễ bỏng.
• Cạo gió, xoa dầu: chưa có bằng chứng làm hạ huyết áp; nếu kèm đau đầu dữ dội, yếu tay chân, nói khó thì cần đi viện ngay thay vì cạo gió.

Với người bị nhiễm lạnh, NHS khuyên làm ấm từ từ bằng chăn, đồ uống ấm, không ngâm nước nóng, không xoa bóp mạnh tay chân. Thân nhiệt dưới 35°C là hạ thân nhiệt, cần cấp cứu.

Khi nào nên đi khám ngay?

Gọi 115 ngay khi có dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, kể cả khi triệu chứng tự hết. Đau ngực, khó thở, lú lẫn mới xuất hiện kèm huyết áp rất cao cũng là cấp cứu. Không tự lái xe đến viện.

NICE NG136 khuyến cáo chuyển khám chuyên khoa ngay trong ngày khi huyết áp đo tại cơ sở y tế từ 180/120 mmHg trở lên kèm lú lẫn mới xuất hiện, đau ngực, dấu hiệu suy tim hoặc tổn thương đáy mắt. Ngoài các tình huống cấp cứu, nên đi khám sớm khi:

• Huyết áp đo tại nhà nhiều ngày liền cao hơn mục tiêu bác sĩ đặt ra.
• Đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, hồi hộp xuất hiện thường xuyên hơn.
• Chóng mặt khi đứng dậy, té ngã, nhất là khi trời ấm lên trở lại.
• Phù chân, khó thở khi nằm, tiểu ít.

Câu hỏi thường gặp

Huyết áp tăng khi trời lạnh có tự về khi trời ấm không?

Thường có. Huyết áp dao động theo mùa và giảm khi trời ấm lên. Vì vậy, nếu bác sĩ đã tăng liều trong mùa lạnh, người bệnh cần được đánh giá lại khi sang xuân hè để tránh tụt huyết áp, đặc biệt khi huyết áp tâm thu xuống dưới 110 mmHg.

Người huyết áp bình thường có bị tăng khi trời lạnh không?

Có. Đồng thuận ESH 2020 ghi nhận dao động huyết áp theo mùa xảy ra ở cả người có huyết áp bình thường. Mức tăng thường không lớn, nhưng người có huyết áp ở ngưỡng cao có thể vượt ngưỡng chẩn đoán trong mùa lạnh, nên cần đo lại nhiều lần trước khi kết luận.

Uống rượu có giúp ấm người và hạ huyết áp không?

Không. Rượu làm giãn mạch ngoài da, tạo cảm giác ấm tạm thời nhưng khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. NICE khuyên người tăng huyết áp uống nhiều rượu nên giảm lượng uống vì việc này giúp hạ huyết áp.

Tài liệu tham khảo

1. Stergiou GS, Palatini P, Modesti PA, và cs. Seasonal variation in blood pressure: evidence, consensus and recommendations for clinical practice. Consensus statement by the European Society of Hypertension Working Group on Blood Pressure Monitoring and Cardiovascular Variability. J Hypertens. 2020;38(7):1235–1243. PMID: 31990898.
2. Lewington S, Li L, Sherliker P, và cs. Seasonal variation in blood pressure and its relationship with outdoor temperature in 10 diverse regions of China: the China Kadoorie Biobank. J Hypertens. 2012;30(7):1383–1391. PMID: 22688260.
3. Yang L, Li L, Lewington S, và cs. Outdoor temperature, blood pressure, and cardiovascular disease mortality among 23 000 individuals with diagnosed cardiovascular diseases from China. Eur Heart J. 2015;36(19):1178–1185. PMID: 25690792.
4. Bhaskaran K, Hajat S, Haines A, và cs. Short term effects of temperature on risk of myocardial infarction in England and Wales. BMJ. 2010;341:c3823. PMID: 20699305.
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Hypertension in adults: diagnosis and management (NG136). 2019, cập nhật 2026.
6. NHS. Keep warm, keep well (Winter health); Stroke – Symptoms; Hypothermia; Decongestants.

Đọc tiếp

• Tủ thuốc gia đình mùa lạnh: cần có gì, dùng thế nào
• Những mẹo bảo vệ sức khỏe hô hấp mùa nồm ẩm
• Nguyên nhân trời lạnh bị nghẹt mũi và cách trị nhanh khỏi
• TOP 5 loại thuốc xịt nghẹt mũi cho người lớn hiệu quả tốt và an toàn

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa · Cập nhật: 05/11/2026